Khảo luận thứ hai về chính quyền - Chương 13: Về sự phụ thuộc của các cơ quan quyền lực thuộc cộng đồng quốc gia

§149. Dù ở một cộng đồng quốc gia có sự hiến định - đứng trên cơ sở của chính nó và hành động theo bản chất của riêng nó, tức là hành động vì sự bảo toàn của cộng đồng - chỉ có thể có một quyền lực tối cao, là cơ quan lập pháp, mà tất cả [các quyền lực] còn lại là, và phải là, những cái phụ thuộc vào nó, thì cơ quan lập pháp vẫn tồn tại chỉ như một quyền lực uỷ thác, để hành động cho những mục đích xác định. [Ở] đó vẫn còn lại trong nhân dân một quyền lực tối cao để xóa bỏ hay thay đổi cơ quan lập pháp, khi họ nhận thấy cơ quan lập pháp hành động trái ngược với sự uỷ thác được đặt vào. Vì tất cả quyền lực đều được trao bằng sự uỷ thác, nhằm đạt được một mục đích, và chịu sự giới hạn bởi mục đích này, nên hễ khi nào mà mục đích này rõ ràng là bị bỏ mặc hay bị chống lại, sự uỷ thác đó nhất thiết phải được bồi thường, và quyền lực được chuyển giao về tay những người đã trao nó ra, để họ lại đặt nó vào nơi mà họ nghĩ là sẽ tốt nhất cho sự an toàn và an ninh của họ. Và vì thế mà cộng đồng vĩnh viễn lưu giữ một quyền lực tối cao để cứu lấy chính mình trước những cố gắng hay mưu đồ của bất kỳ ai - cho dù là các nhà lập pháp của họ, vào bất kỳ lúc nào - khi mà những người này trở nên quá ngu xuẩn hay quá độc ác, như việc sắp đặt và thực hiện những kế hoạch chống lại các quyền tự do và sở hữu của thần dân. Vì không một ai, không một xã hội nào của con người lại có quyền đi giao nộp sự bảo toàn của mình, và theo đó là những phương tiện của nó, cho một ý chí chuyên chế và sự thống trị độc đoán của người khác. Hễ bất kỳ ai mà cố gắng đem họ vào một tình cảnh nô lệ như vậy, họ sẽ luôn có quyền để bảo toàn cái mà họ không có quyền để từ bỏ, và tự giải thoát họ khỏi những người xâm phạm đến quy luật tự bảo toàn mang tính nền tảng, thiêng liêng và không thể thay đổi được này, vốn là điều mà vì nó họ gia nhập vào xã hội. Và bởi vậy, ở khía cạnh này, có thể nói cộng đồng luôn luôn là quyền lực tối cao, nhưng không được xét đến khi còn đặt dưới bất kỳ hình thức chính quyền nào, vì quyền lực này của nhân dân không bao giờ được thực thi cho đến khi mà chính quyền đó bị tan rã.

§150. Trong mọi trường hợp, khi chính quyền còn duy trì sự tồn tại, thì cơ quan lập pháp là quyền lực tối cao. Vì cái gì có thể trao cho người khác luật pháp, đó phải là cái có địa vị cao hơn, và vì cơ quan lập pháp định nên luật pháp của xã hội không bằng gì khác ngoài cái quyền nó có để làm ra luật cho mọi thành phần và mọi thành viên xã hội, quy định các quy tắc cho hành động của họ, và trao cho quyền lực hành pháp, là nơi vượt quá phạm vi của lập pháp, nên cơ quan lập pháp phải là cơ quan tối cao và mọi quyền lực khác, ở bất kỳ thành viên hay bộ phận nào của xã hội, đều xuất phát từ nó và phụ thuộc vào nó.

§151. Trong một số cộng đồng quốc gia mà cơ quan lập pháp không phải lúc nào cũng tồn tại và quyền hành pháp được trao cho một người duy nhất, và người này cũng dự phần trong cơ quan lập pháp, thì con người này - theo một nghĩa chấp nhận được - cũng có thể gọi là quyền lực tối cao, không phải vì tự thân ông có tất cả quyền lực tối cao, tức quyền lực của việc làm luật, mà vì ông có nơi mình quyền hành xử tối cao. [T]ừ con người này mà tất cả những quyền lực phụ thuộc của các quan cai trị cấp dưới xuất phát ra, hay ít ra là phần rất lớn trong số những quyền lực đó. [C]ũng không có một cấp trên lập pháp nào đối với ông, không một luật nào được làm ra mà không có sự chấp thuận của ông, vốn là điều không thể trông đợi để có thể khuất phục ông trước thành phần kia của cơ quan lập pháp; ông hoàn toàn thích đáng theo nghĩa tối cao này. [N]hưng có thể quan sát thấy là dù có những lời thề trung thành và trung quân dành cho ông, thì điều đó cũng không phải là để cho ông làm một nhà lập pháp tối cao, mà chỉ là nhà hành pháp tối cao, được làm nên từ một quyền lực liên kết giữa ông với những người khác. [S]ự trung thành không là gì khác ngoài sự tuân thủ luật pháp mà nếu ông xâm phạm đến nó, ông không có quyền gì đối với sự tuân thủ này [của người khác], mà cũng không được đòi hỏi ở nó với tư cách gì khác hơn là một cá thể của cộng đồng được trao quyền lực của luật pháp. [V]à vì thế, ông được xem như hình ảnh, biểu tượng hay đại diện của cộng đồng quốc gia, hành động theo ý chí của xã hội, vốn được minh định trong luật pháp của nó, và do vậy, ông không có ý chí nào khác, quyền lực nào khác ngoài cái ý chí và quyền lực của luật pháp. Nhưng khi ông buông rơi sự đại diện này, ý chí công này, và hành động theo ý chí của riêng mình, ông đã tự giáng chức và chỉ là một cá thể tư riêng không có quyền lực, không có ý chí của cộng đồng, và vì thế không có quyền trước sự tuân thủ của các thành viên trong xã hội, khi mà tự bản thân họ không phải tuân thủ trước điều gì khác ngoài ý chí công của xã hội.

§152. Quyền lực hành pháp không đặt vào đâu ngoài một người cũng dự phần trong cơ quan lập pháp, phụ thuộc một cách hiển nhiên vào nó, có trách nhiệm giải trình với nó, và nếu muốn, nó có thể thay đổi hoặc cách chức. [V]ì thế quyền hành pháp tối cao không phải là nơi miễn trừ sự phụ thuộc vào lập pháp, mà là quyền lực hành pháp đó được trao vào một người có dự phần trong cơ quan lập pháp, không có một cơ quan lập pháp nào, vốn là cấp trên, lại đi phụ thuộc và giải trình, thay vì chính người [có quyền lực hành pháp] đó phải gia nhập cơ quan lập pháp và đồng thuận, để ông không phụ thuộc hơn mức mà ông nghĩ là thích hợp, là điều mà chắc chắn người ta có thể kết luận là chỉ rất ít.

[V]ề quyền lực của các quan thượng thư⁷⁵ và các quyền lực thuộc cấp khác trong cộng đồng quốc gia, chúng ta không cần phải nói, họ được nhân lên cùng với sự đa dạng không có giới hạn theo sự khác biệt về phong tục và hiến chế giữa các cộng đồng quốc gia khác nhau, đến mức không thể có một lý giải cụ thể cho tất cả. Chính vì nhiều như thế, điều cần thiết cho mục đích lúc này mà chúng ta cần lưu ý đến, là họ - bất kỳ ai trong số họ - không có thẩm quyền cư xử vượt quá cái mà sự ban cấp và sự uỷ thác xác thực đã uỷ nhiệm cho họ, và tất cả họ đều có trách nhiệm giải trình trước các quyền lực khác có trong cộng đồng quốc gia.

§153. Không cần thiết - thật sự vậy, mà cũng không nhiều tiện lợi khi cơ quan lập pháp phải luôn hiện diện, ngoài sự tuyệt đối cần thiết là cơ quan quyền lực hành pháp phải như thế, vì không phải lúc nào cũng cần luật mới để làm, mà chỉ luôn cần thi hành các luật đã được làm ra. Khi cơ quan lập pháp đặt việc thực thi các luật mà họ đã làm ra vào tay người khác, họ vẫn có quyền thu hồi nó từ tay những người này nếu thấy có lý do để làm thế, và để trừng phạt bất cứ sự điều hành yếu kém nào đi ngược lại luật pháp. Cùng những ảnh hưởng như thế cũng có ở quyền lực liên hiệp, vốn cùng với cơ quan hành pháp vừa điều hành các hoạt động cụ thể vừa là thuộc cấp của cơ quan lập pháp, mà như đã được chỉ ra, là quyền lực tối cao trong một cộng đồng quốc gia có sự hiến định. Cơ quan lập pháp trong trường hợp này cũng được cho là gồm có một số người (vì nếu là một người duy nhất, nó không thể khác với việc luôn hiện diện; và vì thế, với tư cách quyền lực tối cao, nó sẽ đương nhiên có [thêm] quyền lực hành xử tối cao cùng với quyền lập pháp [đã có]) có thể nhóm họp lại và thực hiện quyền lập pháp của họ, vào những lúc được ấn định hoặc từ hiến pháp gốc, hoặc từ sự đình hoãn của chính họ, hay vào lúc nào mà họ muốn nếu cả hai điều vừa rồi đã không ấn định một thời điểm, hoặc đã không có cách thức nào khác được quy định ra để triệu tập họ. Vì quyền lực tối cao được nhân dân đặt vào, nó luôn ở trong họ, và họ có thể thực hiện quyền lực đó khi họ muốn, trừ khi là họ bị giới hạn vào những kỳ họp chính xác theo hiến pháp gốc, hay do một hoạt động [cụ thể] trong quyền lực tối cao của mình, họ đã hoãn lại đến một thời điểm nhất định, và khi thời điểm đó đến, họ có lại quyền nhóm họp và hoạt động.

§154. Nếu cơ quan lập pháp hay bất kỳ bộ phận nào của nó, được tạo thành từ những đại biểu do nhân dân chọn ra vào thời điểm đó, mà sau này trở về trạng thái bình thường của người thần dân và không còn dự phần gì trong cơ quan lập pháp ngoài việc cần có một chọn lựa mới, thì quyền lực chọn lựa này cũng phải được thực thi bởi nhân dân, hoặc vào những kỳ hạn được ấn định chính xác, hoặc vào những lúc được triệu tập. [T]rong trường hợp sau, bình thường thì quyền triệu tập cơ quan lập pháp được đặt vào tay cơ quan hành pháp, và có một trong hai giới hạn về thời gian: hoặc là hiến pháp gốc cần đến sự nhóm họp và hoạt động của họ vào giữa hai kỳ họp, sau đó cơ quan hành pháp chỉ việc đưa ra các phương hướng điều hành cụ thể cho việc bầu chọn và hội họp của họ theo đúng thể thức; hoặc là dành cho quyền hành pháp sự cân nhắc thận trọng để triệu tập họ bằng một cuộc tuyển cử mới khi có dịp, hay tình trạng khẩn cấp của xã hội đòi hỏi tu chính những luật cũ hoặc định ra những luật mới, hoặc đòi hỏi việc sửa đổi hay ngăn chặn những phiền phức đang đặt bên trên nhân dân hay đang đe dọa nhân dân.

§155. Có lẽ cần bàn đến ở đây, là điều gì sẽ xảy ra nếu quyền lực hành pháp, có trong tay vũ lực của cộng đồng quốc gia, sử dụng sức mạnh này để cản trở việc hội họp và hoạt động của cơ quan lập pháp, khi hiến pháp gốc hoặc tình trạng khẩn cấp xã hội cần đến hoạt động này? Tôi xin nói rằng việc sử dụng vũ lực đối với nhân dân mà không có thẩm quyền và trái ngược với sự uỷ thác đã đặt vào, đến mức như thế, thì đó là một trạng thái chiến tranh với nhân dân, là những người có quyền lấy lại quyền lập pháp của mình khi thực thi quyền lực của họ. Vì sau khi dựng nên cơ quan lập pháp, với ý định là họ sẽ thực hiện quyền lực làm luật, hoặc vào những thời điểm xác định, hoặc vào những lúc cần đến, nhưng khi cơ quan này bị cản trở bởi một sức mạnh vốn cần thiết cho xã hội và ở bất kỳ khía cạnh nào thì sự an toàn và bảo toàn của nhân dân cũng là điều cốt yếu đối với nó, thì nhân dân có quyền xóa bỏ sức mạnh đó bằng vũ lực. Ở mọi quốc gia và trong mọi điều kiện, biện pháp vũ lực, vốn chân chính, nhưng sử dụng mà không có thẩm quyền thì chính là đang dùng vũ lực để chống lại nó. Việc sử dụng vũ lực không có thẩm quyền sẽ luôn đặt nhà hành pháp sử dụng nó vào trạng thái chiến tranh - như một kẻ xâm lấn, và những đáp trả có khả năng xảy đến cho ông ta, một cách phù hợp.

§156. Quyền triệu tập và giải tán cơ quan lập pháp được đặt vào cơ quan hành pháp không phải là trao một vị thế cao hơn cho nó, mà chỉ là một niềm tin uỷ thác được đặt vào đó, vì sự an toàn của nhân dân, trong trường hợp mà tình trạng không rõ ràng và hay thay đổi nơi sự vụ con người có thể không mang lại một sự cai trị cố định vững chắc. Vì không phải là khả năng trong việc những người định ra khuôn khổ hàng đầu trong chính quyền, bằng sự nhìn xa trông rộng nào đó, cần phải là những chủ nhân của các sự kiện tương lai, mà đúng ra là khả năng để cố định trước chính ngay những thời điểm trở lại hay đến hạn mở hội nghị của cơ quan lập pháp, vào mọi lúc như thế, để có thể trả lời chính xác cho mọi trường hợp khẩn cấp của cộng đồng quốc gia; nên phương cách tốt nhất có thể tìm được cho khiếm khuyết này là giao phó điều đó cho sự cẩn trọng của một người luôn luôn hiện diện, với công việc là canh giữ cho lợi ích công. Những cuộc họp thường xuyên, liên tục của cơ quan lập pháp, và việc kéo dài hội nghị của họ vào những dịp không cần thiết, có thể không là gì khác ngoài việc gây phiền toái cho nhân dân, và nếu đúng dịp nào đó lại có thể tất yếu tạo nên những phiền phức nguy hại hơn.

[N]hưng đôi khi, sự xoay chuyển nhanh chóng của các sự kiện lại cần đến sự trợ giúp tức thời của họ, mà việc trì hoãn hội họp có thể tạo nguy hiểm cho công chúng; và cũng đôi khi công việc của họ đồ sộ đến mức thời gian hội họp được giới hạn có thể là quá ngắn so với công việc đó, và cướp đi của công chúng những lợi ích mà chỉ có thể có được từ sự bàn thảo kỹ càng của họ. Vậy điều gì có thể được thực hiện trong trường hợp này nhằm ngăn ngừa cộng đồng khỏi bị đặt vào tình thế rủi ro cao, ở mặt này hay mặt kia, vào lúc này hay lúc khác, từ việc cố định những khoảng thời gian tạm ngưng và những thời điểm hội họp và hoạt động của cơ quan lập pháp, giao phó [việc giải quyết] cho sự cẩn trọng của một số người đang hiện diện và đã quen thuộc với trạng thái công vụ, có thể sử dụng đặc quyền hành động này cho lợi ích công? Và còn nơi nào khác mà điều này có thể cũng được đặt vào một cách hết sức thích hợp, như đặt vào tay của con người đã được giao phó quyền thực thi pháp luật, cho cùng mục đích? Vì thế, giả sử việc quy định thời gian cho việc tập hợp và hội họp của cơ quan lập pháp không được hiến pháp gốc sắp đặt cố định, nó đương nhiên thuộc về tay hành pháp, không phải với tư cách một quyền lực độc đoán phụ thuộc vào ý thích tốt đẹp nào đó của ông, mà với sự uỷ thác này, nó luôn được thực thi chỉ vì hạnh phúc của công chúng, khi những diễn biến của thời gian và sự thay đổi của các sự vụ có thể đòi hỏi. Dù các thời điểm được cố định cho việc tập hợp, hội họp của họ, hay là dành cho quân vương sự tự do trong việc triệu tập cơ quan lập pháp, hoặc có thể là kết hợp cả hai cách, có ít gây ra những phiền phức hay không, thì đó không phải là công việc tôi cần tìm hiểu ở đây, mà vấn đề chỉ là chỉ ra rằng, dù cơ quan quyền lực hành pháp có đặc quyền để triệu tập và giải tán các hội nghị như thế của cơ quan lập pháp, thì cũng không vì đó mà nó có vị thế cao hơn cơ quan này.

§157. Mọi điều của thế giới này là một dòng chảy không ngừng, không có gì giữ nguyên được trạng thái trong một thời gian dài. Vì thế mà con người, sự giàu có, thương mại, quyền lực đều thay đổi điểm dừng của mình. [C]ác thành thị hùng cường, thịnh vượng rồi cũng đi đến chỗ điêu tàn, theo thời gian trở thành những xó hoang tàn nhếch nhác, trong khi nhiều nơi thưa thớt khác lại lớn mạnh thành những đất nước đông dân cư, được lấp đầy bằng của cải và con người. Nhưng mọi thứ không phải luôn thay đổi đồng đều nhau, và sự tư lợi thường muốn giữ lấy những tập quán và các đặc ân khi mà những lý do [tồn tại] của chúng phải chấm dứt; vẫn thường xảy ra như thực tế xảy ra, là ở chính quyền, nơi mà phần của cơ quan lập pháp là gồm những đại biểu được nhân dân lựa chọn, theo thời gian sự đại diện này trở nên không còn thích hợp và mất cân xứng với những lý do mà từ đó nó được thiết lập vào lúc ban đầu. Khi lý trí đã bỏ lại nó, thì có thể dẫn đến hàng tá những điều ngớ ngẩn theo sau tập quán.

[C]húng ta có thể cảm thấy hài lòng khi thấy một thị trấn - với cái tên trần trụi mà những gì còn lại không nhiều bằng những điều tàn của nó, nơi hiếm hoi nhà cửa hơn là chuồng cừu hay nhiều cư dân hơn là người chăn cừu - cử số đại biểu đến hội nghị chính thức của các nhà làm luật, bằng với toàn thể một hạt vốn đông đảo về người và hùng mạnh về tiền của. Những đại biểu kỳ lạ này chỉ đứng vậy ngạc nhiên [trong thời gian hội nghị], và mọi người đều phải thừa nhận cần có phương cách giải quyết, dù hầu hết nghĩ rằng khó mà tìm ra một cách như vậy, vì hiến pháp của cơ quan lập pháp là đạo luật gốc và tối cao của xã hội, tạo tiền đề cho tất cả các luật xác thực khác vốn hàm chứa trong nó, và hoàn toàn phụ thuộc vào nhân dân, không một quyền lực nào thấp hơn có thể sửa đổi nó. Và vì thế, khi mà cơ quan lập pháp đã được hiến định, trong một chính quyền như đang được chúng ta nói đến, thì nhân dân không có quyền lực gì để hành động chừng nào mà chính quyền đó vẫn còn. [P]hiền phức này được xem là sự bất lực của một phương cách.

§158. Salus populi suprema lex⁷⁶, đó dứt khoát là một quy tắc chính đáng và căn bản, và với ai thật lòng tuân theo nó, không thể phạm những sai lầm nguy hiểm. Nếu thế thì, cơ quan hành pháp, vốn có quyền triệu tập cơ quan lập pháp, sau khi quan sát về sự cân đối thật sự thay vì về kiểu cách của sự đại diện, điều tiết không phải bằng tập quán cũ mà bằng lý trí chân thực đối với số lượng thành viên ở tất cả các nơi - vốn có quyền được đại diện riêng biệt nhau mà không là thành phần của toàn thể nhân dân, dù đã hợp thành với nhau, thì cơ quan hành pháp có thể đòi hỏi điều này nhưng trong tương quan cân đối với khả năng trợ giúp mà nó đủ sức đem lại cho công chúng. [Đ]iều đó không thể bị xét đoán là để dựng nên một cơ quan lập pháp mới, mà đúng ra là để hồi phục cơ quan cũ và chân chính, và để chỉnh sửa lại sự hỗn độn mà dòng thời gian đã vô tình - và chắc chắn - đưa vào. [V]ì quyền lợi cũng như ý định của nhân dân là có người đại diện công minh và bình đẳng, nên bất kỳ ai đem cơ quan lập pháp đến gần với điều này nhất, đó là người bạn không thể hổ nghi của chính quyền và là người thiết lập nên chính quyền, đồng thời cũng không thể bỏ qua sự chấp thuận và chuẩn thuận của cộng đồng.

[Đ]ặc quyền hành động không là gì khác ngoài quyền lực trong tay quân vương để đem lại lợi ích công, trong các trường hợp chịu sự phụ thuộc vào những sự việc không biết trước và bất định như thế này, khi mà các luật xác định và cố định có thể không định hướng một cách an toàn. [B]ất kỳ điều gì hoàn toàn rõ rệt là được thực hiện vì lợi ích của nhân dân và thiết lập chính quyền trên những nền tảng chân chính của nó, thì đó là, và luôn sẽ là, một đặc quyền hành động chính đáng. Quyền lực để dựng lên sự liên kết mới, và theo đó là những người đại diện mới, luôn đem theo bên nó giả định rằng theo thời gian các thước đo đối với sự đại diện có thể thay đổi, và sẽ có những nơi có quyền chính đáng để được đại diện mà vốn trước đây đã không có; với cùng lý do, có những nơi chấm dứt một quyền mà trước đó đã có, và nó rất không đáng kể trước một đặc ân như vậy. Đó không phải là một thay đổi từ tình trạng hiện tại mà có lẽ do sự suy đồi hay suy tàn đã đưa đến, tạo một cuộc đột nhập vào chính quyền, mà là do khuynh hướng của nó gây nên những phương hại hay tạo sự áp bức đối với nhân dân, làm thành bè phái hay đảng phái tách biệt khỏi phần còn lại và có sự chinh phục bất bình đẳng đối với số này. Bất cứ điều gì mà không thể được thừa nhận là gì khác ngoài việc đem lại lợi ích cho xã hội và nhân dân nói chung, bằng những biện pháp chính đáng và bền vững, khi được thực hiện, thì sẽ luôn tự mình chứng cho điều đó; và bất cứ đâu mà nhân dân lựa chọn người đại diện của mình, bằng những thước đo chính đáng và hoàn toàn bình đẳng, thích hợp cho cơ cấu gốc của chính quyền, thì không nghi ngờ gì, đó là ý chí và hành động của xã hội mà vì thế bất kỳ ai đã cho phép hay đã tạo ra chúng đều cần phải thực hiện.

⁷⁵ Thượng thư: tương đương bộ trưởng ngày nay.

⁷⁶ Salus populi suprema lex: hạnh phúc của nhân dân là luật tối cao.

Nguyên tác: John Locke, Two treatises of Government (Cambridge Text in the History of Political Thought), Cambridge University Press, 1960, 1967, 1988, 17th printing 2005

Bản dịch: Luận thứ hai về chính quyền - chính quyền dân sự, NXB Tri Thức, dịch giả Lê Tuấn Huy