Tự do lựa chọn: Một bản tuyên ngôn cá nhân - Chương 5: Sinh ra bình đẳng (Phần 1)
“Bình đẳng”, “tự do” – những từ xuất hiện trong Tuyên Ngôn Độc Lập có ý nghĩa chính xác là gì? Những lí tưởng mà những từ đó diễn đạt có được hiện thực hóa trong cuộc sống? Liệu bình đẳng và tự do nhất quán, hay là mẫu thuẫn với nhau?
Trước Tuyên Ngôn Độc Lập, đấy là những câu hỏi đóng vai trò trung tâm trong lịch sử của Hợp Chủng Quốc Hoa Kì. Nỗ lực trả lời chúng đã định hình bầu không khí trí tuệ, dẫn đến cuộc chiến giành độc lập đẫm máu, và tạo ra những thay đổi lớn về các thiết chế chính trị và kinh tế. Đây vẫn là nỗ lực chiếm lĩnh trong tranh luận chính trị của chúng ta. Nó sẽ định hình tương lai của chúng ta như nó đã từng trong quá khứ.
Trong những thập kỷ đầu của nền Cộng Hòa, bình đẳng có nghĩa là bình đẳng trước Chúa trời; tự do nghĩa là tự do quyết định cuộc sống của mỗi cá nhân. Sự mâu thuẫn rõ ràng giữa Tuyên Ngôn Độc Lập và chế độ nô lệ đã trở thành chủ đề trung tâm của giai đoạn đó. Mẫu thuẫn đó cuối cùng được giải quyết bằng cuộc Nội chiến. Cuộc tranh luận lúc này chuyển sang một cấp độ khác. Bình đẳng ngày càng được hiểu theo nghĩa “bình đẳng về cơ hội”: không ai bị cản trở bởi các thế lực chuyên chế trong việc sử dụng năng lực của mình để theo đuổi các mục tiêu cá nhân. Đó vẫn là cách hiểu phổ biến với hầu hết người Mỹ.
Liệu bình đẳng trước Chúa trời hay bình đẳng về cơ hội có mâu thuẫn với tự do quyết định cuộc sống của mỗi cá nhân. Hoàn toàn ngược lại. Bình đẳng và tự do là hai mặt của cùng một giá trị cơ bản – rằng mọi cá nhân cần được coi là mục đích của chính mình.
Trong những thập kỉ gần đây một khái niệm bình đẳng khác xuất hiện ở Mỹ – bình đẳng về kết quả. Tất cả mọi người nên có cùng mức sống hay mức thu nhập, nên về đích cùng một thời điểm. Bình đẳng về kết quả rõ ràng mâu thuẫn với tự do. Nỗ lực truyền bá khái niệm này đã trở thành nguyên nhân chính hình thành các chính phủ ngày một lớn hơn, áp đặt ngày càng nhiều hạn chế của chính phủ lên tự do của chúng ta.
BÌNH ĐẲNG TRƯỚC CHÚA TRỜI
Khi Thomas Jefferson, ở tuổi ba mươi ba, viết “mọi người sinh ra đều bình đẳng”, ông và những người cùng thời không sử dụng các từ này theo nghĩa đen. Họ đã không xem “con người” là bình đẳng về các đặc điểm bề ngoài, các phản ứng cảm xúc, các khả năng cơ bắp và trí tuệ. Chính bản thân Thomas Jefferson là một cá nhân xuất chúng. Ở tuổi hai mươi sáu ông thiết kế căn nhà đẹp đẽ của mình ở Monticello (tiếng Italia là “ngọn núi nhỏ”), giám sát xây dựng, và, thậm chí, còn tự tay làm một số việc xây cất. Trong cuộc đời mình, ông đã từng là một nhà phát minh, một học giả, một tác gia, một nhà hùng biện, Thống đốc bang Virginia, Tổng thống của hợp chủng quốc Hoa Kì, Công sứ ở Pháp, Sáng lập viên Đại học Virginia – quả khó có thể là một người bình thường.
Ý nghĩa của bình đẳng được Thomas Jefferson và những người cùng thời nhắc đến ở mệnh đề tiếp sau đó trong bản Tuyên ngôn – “rằng tạo hóa đã ban cho họ những quyền tất yếu và bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc”. Mọi người đều bình đẳng trước Chúa. Tự bản thân mỗi người đều vô giá. Mỗi người có các quyền cơ bản, các quyền mà không một ai được phép xâm phạm. Mỗi người có quyền theo đuổi các mục đích cá nhân và không phải là phương tiện phục vụ cho lợi ích của bất kỳ ai. “Tự do” là một phần trong định nghĩa về bình đẳng, không mẫu thuân với bình đẳng.
Bình đẳng trước Chúa – bình đẳng cá nhân1 – là vô cùng quan trọng chính bởi vì con người không đồng nhất. Họ có những giá trị khác nhau, những sở thích khác nhau, và năng lực khác nhau, khiến họ muốn sống những cuộc sống khác nhau. Bình đẳng cá nhân yêu cầu sự tôn trọng các quyền theo đuổi cuộc sống cá nhân, không có sự áp đặt giá trị hay phán xét của bất kì ai. Jefferson không nghi ngờ việc có một số người ưu việt hơn người khác, họ là giới tinh hoa. Nhưng điều đó không cho họ quyền được cai trị những người khác.
Nếu giới tinh hoa không có quyền áp đặt ý chí lên những người khác thì các nhóm khác cũng vậy, thậm chí là phái đa số. Mỗi người phải là người cai trị chính mình – với điều kiện là anh ta không can thiệp vào quyền tương tự của người khác. Chính phủ được thành lập để bảo vệ quyền đó – từ nguy cơ can thiệp bởi chính các công dân khác và từ bên ngoài – chứ không phải là để trao cho phái đa số quyền lực cai trị không kiểm soát. Jefferson đã có ba thành tựu ông muốn được ghi nhớ để khắc trên bia mộ của mình: đạo luật Virginia về tự do tôn giáo (tiền thân của Tuyên ngôn Nhân quyền Hoa Kỳ được thiết kế để bảo vệ các nhóm thiểu số chống lại sự thống trị của đa số), quyền tác giả của bản Tuyên ngôn Độc lập và người sáng lập Đại học Virginia. Mục tiêu của những người soạn thảo Hiến pháp Mỹ, những người cùng thời với Jefferson, là một chính phủ liên bang đủ mạnh để bảo vệ đất nước và thực hiện các phúc lợi chung nhưng cùng lúc bị giới hạn về quyền lực nhằm bảo vệ công dân và các chính quyền từng bang trước sự chi phối của chính phủ liên bang. Đồng ý rằng dân chủ là sự tham gia rộng rãi vào chính phủ, nhưng điều đó không đồng nghĩa về mặt chính trị là sự cai trị của đa số.
Tương tự, Alexis de Tocqueville, triết gia chính trị và nhà xã hội học nổi tiếng người Pháp, người đã viết tác phẩm kinh điển của mình Democracy in America [Nền dân trị Mỹ] sau một chuyến đi dài vào những năm 1830, đã nhìn thấy sự bình đẳng, chứ không phải đa số nắm quyền, là đặc điểm nổi bật của nước Mỹ. “Ở nước Mỹ” ông viết,
thành phần quý tộc, là thứ luôn luôn yếu kém ngay từ khi sinh ra, nếu không bị tiêu diệt rồi thì cũng bị suy yếu, đến độ là ta khó mà có thể gán cho nó một ảnh hưởng nào đó trong tiến trình công việc. Ngược lại, thời gian, các biến cố và luật pháp ở nước Mỹ đã khiến cho thành phần dân chủ không chỉ trở nên ưu thắng, mà có thể nói đó là yếu tố duy nhất. Trong yếu tố dân chủ đó, không thấy một ảnh hưởng gia đình dòng họ hoặc đoàn thể nào …
Vậy là xét trong trạng thái xã hội, nước Mỹ là hiện tượng kỳ là nhất hạng. Con người ở dó tỏ ra bình đẳng hơn về tài sản và trí tuệ, hoặc nói theo cách khác, họ đều cùng khoẻ khoắn như nhau hơn là ở bất cứ nước nào trên thế giới, và điều đó cũng chưa từng thấy ở một thế kỷ nào mà lịch sử còn ghi nhớ được.2
Tocqueville đã rất ngưỡng mộ những điều ông nhìn thấy, nhưng ông là một người ngưỡng mộ có tính phê bình, lo ngại dân chủ quá đà có thể xói mòn đạo đức công dân. Như ông đã chỉ ra, “… có thứ đam mê nam tính và chính đáng đối với quyền bình đẳng, nó kích thích con người ta muốn mình mạnh mẽ và được trọng vọng. Niềm đam mê này có xu hướng nâng cao những người bé nhỏ lên ngang hàng những con người vĩ đại. Nhưng trong lòng con người cũng có cả cái thú vui sa đoạ muốn bình đẳng, trường hợp của những kẻ yếu muốn ngoi lên hàng những kẻ mạnh, điều này dẫn con người đến chỗ sẽ chọn cái bình đẳng trong nô lệ hơn lài cái bất bình đẳng trong tự do”.
Bằng chứng nổi bật về sự thay đổi ý nghĩa của từ ngữ trong những thập kỷ gần đây là khi đảng Dân chủ Mỹ trở thành công cụ chính trong việc gia tăng quyền lực của chính phủ, điều mà Jefferson và những người cùng thời ông xem như mối đe dọa lớn nhất đối với nền dân chủ. Và đảng Dân chủ đã nỗ lực gia tăng quyền lực của chính phủ nhân danh khái niệm “bình đẳng” gần như trái ngược với khái niệm bình đẳng mà Jefferson đã đồng nhất với tự do và Tocqueville với dân chủ.
Tất nhiên cách thức áp dụng thực tiễn của những người lập quốc không phải lúc nào cũng tương đồng với những bài thuyết giáo của họ. Mâu thuẫn rõ ràng nhất chế độ nô lệ. Chính bản thân Thomas Jefferson cũng sở hữu các nô lệ cho đến ngày mà ông từ giã cõi đời – ngày 4 tháng 7 năm 1826. Ông nhiều lần trăn trở về chế độ nô lệ, đưa ra đề xuất trong các ghi chú và thư từ của mình và những kế hoạch phù hợp để loại bỏ chế độ nô lệ, nhưng lại chưa bao giờ công khai đề xuất bất kì kế hoạch hay cuộc vận động nào chống lại chế độ đó.
Vậy thì hoặc phải chấp nhận rằng Bản Tuyên Ngôn mà ông soạn thảo bị vi phạm thô bạo bởi chính quốc gia mà ông đã dày công xây dựng và hình thành, hoặc chế độ nô lệ phải bị thủ tiêu. Không có gì ngạc nhiên khi những thập kỷ đầu của nền Cộng hòa đã chứng kiến làn sóng tranh cãi ngày càng gia tăng về chế độ nô lệ. Cuộc tranh cãi đó kết thúc bằng một cuộc Nội chiến mà, theo lời của Diễn văn của Abraham Lincoln ở Gettysburg, đã thử thách liệu một “quốc gia, được thai nghén trong tự do và cống hiến hết mình cho tuyên bố rằng tất cả mọi người sinh ra đều bình đẳng... có thể trường tồn hay không.” Đất nước vẫn tiếp tục tồn tại nhưng phải trả giá đắt về nhân mạng, tài sản và sự gắn kết xã hội.
BÌNH ĐẲNG VỀ CƠ HỘI
Khi cuộc Nội chiến thủ tiêu chế độ nô lệ và khái niệm về bình đẳng cá nhân – bình đẳng trước chúa trời và luật pháp – dần được hiện thực hoá, các thảo luận của giới tri thức, chính sách của chính phủ và chính sách trong khu vực tư lại chuyển hướng tập trung vào một khái niệm khác – bình đẳng về cơ hội.
Bình đẳng về cơ hội theo nghĩa đen – theo nghĩa “đồng nhất” – là không thể. Một đứa trẻ mù bẩm sinh, đứa khác vẫn nhìn được. Một đứa trẻ có cha mẹ rất quan tâm đến hạnh phúc của nó sẽ cung cấp cho nó một nền tảng về văn hóa và tri thức; đứa trẻ khác lại có bố mẹ phóng đãng, hoang phí. Một đứa trẻ được sinh ra ở Mỹ, đứa khác ở Ấn Độ, hay Trung Quốc, hay Nga. Chúng rõ ràng là không có những cơ hội giống hệt nhau khi được sinh ra, và không có cách nào để khiến cho những cơ hội đến với chúng lại có thể được tạo ra giống hệt nhau.
Cũng như bình đẳng cá nhân, bình đẳng về cơ hội không nên được hiểu theo nghĩa đen. Ý nghĩa thực sự của nó có lẽ được biểu đạt tốt nhất bằng một câu ngạn ngữ Pháp có từ thời Cách mạng Pháp: Une carriere ouverte aux les talents – sự nghiệp mở ra cho những tài năng. Không nên có bất kỳ rào cản tuỳ tiện nào ngăn cản mọi người đạt được những vị trí mà tài năng của họ phù hợp và những giá trị dẫn dắt họ theo đuổi. Không phải xuất thân, quốc tịch, màu da, tôn giáo, giới tính, hay để cho bất kỳ đặc điểm không liên quan nào khác quyết định những cơ hội mở ra với một cá nhân – chỉ có năng lực của chính anh ta mà thôi.
Theo cách diễn giải này, bình đẳng về cơ hội chỉ đơn giản là diễn đạt chi tiết hơn ý nghĩa của bình đẳng cá nhân, của bình đẳng trước luật pháp. Và giống như bình đẳng cá nhân, nó có ý nghĩa và tầm quan trọng chính xác bởi vì con người khác nhau về đặc điểm di truyền và văn hóa, do đó họ vừa muốn vừa có thể theo đuổi những nghề nghiệp khác nhau.
Bình đẳng về cơ hội, giống như bình đẳng cá nhân, không hề mâu thuẫn với tự do; ngược lại, nó là một thành tố thiết yếu của tự do. Nếu một số người bị ngăn cản tiếp cận những vị trí nhất định trong cuộc sống mà họ đủ năng lực đáp ứng chỉ vì nguồn gốc dân tộc, màu da, hay tôn giáo, thì đó chính là sự xâm phạm những quyền được “Sống, Tự Do, và mưu cầu Hạnh phúc” của họ. Vì thế, đó chính là phủ nhận bình đẳng về cơ hội và đồng thời hy sinh tự do của một số người vì lợi ích của một số người khác.
Giống như mọi lí tưởng khác, bình đẳng về cơ hội không thể hiện thực hóa hoàn toàn. Sự khác biệt giữa lý tưởng và thực tiễn nghiêm trọng nhất chắc chắn liên quan đến người da đen, đặc biệt là ở miền Nam nhưng cũng có ở cả miền Bắc. Tuy nhiên cũng cần phải ghi nhận đã có những tiến bộ đáng kể đến với cộng đồng người da đen và những nhóm khác. Khái niệm “chậu nung chảy” (melting pot) phản ánh mục tiêu của bình đẳng về cơ hội. Giáo dục "miễn phí" được mở rộng ở bậc tiểu học, trung học và đại học cũng vậy – mặc dù, như chúng ta sẽ thấy trong chương tiếp theo, sự phát triển này không phải hoàn toàn tích cực.
Sự ưu tiên dành cho bình đẳng về cơ hội trong hệ thống các giá trị nhìn chung được công chúng chấp nhận rộng rãi sau cuộc Nội chiến và được thể hiện rõ ràng trong chính sách kinh tế. Những khẩu hiệu được ưa chuộng là tự do kinh doanh, cạnh tranh, và laissez-faire (để tự nhiên). Mọi người được tự do tham gia vào bất kỳ hoạt động kinh doanh nào, theo đuổi bất kì nghề nghiệp nào, mua bất kì tài sản nào, chỉ phụ thuộc duy nhất vào những điều khoản thỏa thuận của các bên tham gia giao dịch. Mỗi người đều có cơ hội gia tăng lợi ích nếu thành công, và phải chịu thiệt hai nếu thất bại. Không có bất kì trở ngại phi lý nào. Thành quả, chứ không phải dòng dõi, tôn giáo, hay quốc tịch, mới là yếu tố quyết định.
Kết quả tất yếu là sự phát triển của thứ mà nhiều người tự cho mình là thành phần tinh hoa văn hóa chế giễu là chủ nghĩa vật chất tầm thường - sự nhấn mạnh vào đồng đô la quyền lực, coi của cải vừa là biểu tượng vừa là dấu ấn của thành công. Như Tocqueville đã chỉ ra, sự đề cao này phản ánh việc cộng đồng không còn sẵn sàng chấp nhận những chuẩn mực truyền thống trong các xã hội phong kiến và quý tộc, cụ thể đó là dòng dõi xuất thân và địa vị của cha mẹ. Thành quả là lựa chọn thay thế rõ ràng, và tích lũy của cải là thước đo thành quả dễ dàng có sẵn nhất.
Tất nhiên, một hệ quả tất yếu khác là sự giải phóng khổng lồ năng lượng của con người, biến nước Mỹ thành một xã hội hiệu quả cao và năng động, ở đó tính lưu động của xã hội là hiện thực hàng ngày. Một hệ quả khác, có lẽ tương đối bất ngờ, là sự bùng nổ của các hoạt động từ thiện. Sự bùng nổ này có lẽ được tạo ra từ sự gia tăng của cải nhanh chóng. Các hoạt động này mang hình hài đúng với ý nghĩa của nó – các bệnh viện phi lợi nhuận, các trường đại học và cao đẳng do tư nhân tài trợ, và vô số lượng tổ chức từ thiện hướng đến việc giúp đỡ người nghèo – tất cả có được là nhờ những giá trị có ảnh hưởng lớn trong xã hội, đặc biệt là sự truyền bá thúc đẩy bình đẳng về cơ hội.
Tất nhiên, trong lĩnh vực kinh tế cũng như các lĩnh vực khác, thực tế không phải lúc nào cũng phù hợp với lý tưởng. Chính phủ đóng vai trò nhỏ; không có trở ngại lớn với doanh nghiệp mới được tạo lập, và cho đến cuối thế kỷ 19, những biện pháp tích cực của chính phủ, đặc biệt Luật Chống độc quyền Sherman, được áp dụng nhằm loại bỏ những rào cản cạnh tranh tư nhân. Tuy nhiên những dàn xếp ngoài luật tiếp tục can thiệp vào quyền tự do của các cá nhân, gây trở ngại cho họ trong việc tự do gia nhập nhiều hoạt động kinh doanh hay nghề nghiệp khác nhau, và những tập quán xã hội, không nghi ngờ gì, đã đem đến những lợi thế đặc biệt cho những người sinh ra trong những gia đình “đúng”, với “đúng” màu da, và đi theo “đúng” tôn giáo. Tuy nhiên, sự thăng tiến nhanh chóng về kinh tế và xã hội của những nhóm ít đặc quyền hơn chứng minh rằng những trở ngại đó không phải là không thể vượt qua.
Về các biện pháp chính sách của chính phủ, sự chệch hướng đáng kể khỏi thị trường tự do nằm ở ngoại thương, Báo cáo về Sản xuất của Alexander Hamilton đã mở dường cho chính sách bảo hộ thuế quan cho các ngành công nghiệp trong nước như một phần của con đường phát triển nước Mỹ. Bảo hộ thuế quan hoàn toàn mâu thuẫn với bình đẳng về cơ hội (xem Chương 2) và với cả quyền tự do di cư của người dân, ngoại trừ những người đến từ phương Đông, vốn dĩ là quy tắc được mặc nhiên chấp nhận cho đến Thế Chiến I. Dẫu có thế thì biện pháp chính sách này đã được hợp lí hoá viện cớ nhu cầu bảo vệ quốc gia và dựa trên một lập trường hoàn toàn khác, đó là bình đẳng dừng lại ở bở biển – một cách hợp lý hóa phi logic mà ngày nay cũng đang được áp dụng bởi hầu hết những người ủng hộ cho một khái niệm bình đẳng hoàn toàn khác.
BÌNH ĐẲNG VỀ KẾT QUẢ
Khái niệm khác biệt, bình đẳng về kết quả, đã giành được chỗ đứng trong thế kỷ này. Ban đầu nó ảnh hưởng tới chính sách của chính phủ ở nước Anh và châu Âu lục địa. Trải qua hơn nửa thế kỷ, nó ngày càng gia tăng ảnh hưởng đối với chính sách của chính phủ Mỹ. Trong một số nhóm trí thức, sự khao khát bình đẳng về kết quả đã trở thành một tín điều tôn giáo: tất cả mọi người nên về đích cùng lúc. Như Dodo nói trong Alice ở xứ sở thần tiên, “Mọi người đều chiến thắng, và tất cả phải có giải thưởng”.
Với khái niệm này, cũng như hai khái niệm bình đẳng ở trên, “bình đẳng” không nên được hiểu theo nghĩa đen là “đồng nhất”. Không ai thực sự cho rằng mọi người, bất kể tuổi tác, giới tính hay các đặc điểm thể chất khác, đều nên có khẩu phần, quần áo và các thứ khác hoàn toàn giống nhau. Mục tiêu thực chất là “công bằng” (fairness), một khái niệm thậm chí còn mơ hồ hơn nhiều - thật vậy, một khái niệm khó có thể, nếu không muốn nói là không thể, định nghĩa một cách chính xác. “chia phần công bằng cho tất cả” là khẩu hiệu ngày nay đã thay thế khẩu hiệu của Karl Marx, “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”.
Khái niệm về bình đẳng này khác biệt hoàn toàn với hai khái niệm bình đẳng ở trên. Các biện pháp chính sách của chính phủ thúc đẩy bình đẳng cá nhân hay bình đẳng về cơ hội làm gia tăng sự tự do; trong khi những biện pháp nhằm mục đích “chia phần công bằng cho tất cả” làm giảm sự tự do. Nếu thứ mọi người nhận về được quyết định bởi “sự công bằng”, thì ai là người quyết định điều gì là “công bằng”? Như dàn đồng ca hỏi Dodo, “Nhưng ai là người đưa ra các giải thưởng?”. “Công bằng” không phải là khái niệm được xác định một cách khách quan một khi nó tách rời khỏi sự đồng nhất. “Công bằng”, giống như “nhu cầu”, phụ thuộc vào cách nhìn của người quan sát. Nếu tất cả mọi người đều được “chia phần công bằng”, thì phải có ai đó hay một nhóm nào người đó quyết định xem như thế nào là chia công bằng – và họ phải có khả năng áp đặt quyết định của mình lên những người khác, lấy từ những người có nhiều hơn “phần công bằng” của họ và trao cho những người có ít hơn. Liệu những người đưa ra và áp đặt những quyết định đó có bình đẳng với những người bị chi phối bởi quyết định? Chẳng phải chúng ta đang ở trong Trại súc vật của George Orwell chăng, nơi “tất cả các loài vật đều bình đẳng, nhưng một số loài vật lại bình đẳng hơn những loài vật khác”?
Ngoài ra, nếu thứ mọi người nhận được được quyết định bởi “công bằng” chứ không phải bởi những gì mà họ sản xuất thì “các giải thưởng” lấy từ đâu ra? Có sự khuyến khích nào để làm việc và sản xuất ở đây không? Làm thế nào có thể quyết định ai sẽ trở thành bác sĩ, ai làm luật sư, ai làm người thu lượm rác, ai là người quét dọn đường phố? Điều gì đảm bảo mọi người sẽ chấp nhận những công việc được chỉ định cho họ và hoàn thành những công việc đó đúng với khả năng của họ? Rõ ràng, chỉ có vũ lực hay sự đe dọa vũ lực có thể làm được điều đó.
Vấn đề then chốt không chỉ đơn giản là thực tiễn sẽ chệch khỏi lí tưởng. Tất nhiên sẽ như vậy, giống như với hai khái niệm bình đẳng trên. Vấn đề chính nằm ở chỗ có một mâu thuẫn cơ bản giữa lí tưởng “chia phần công bằng” hay tiền thân của nó “hưởng theo nhu cầu”, và lí tưởng về tự do cá nhân. Mâu thuẫn này cản trở mọi nỗ lực đưa bình đẳng về kết quả trở thành nguyên lý chủ đạo về cách thức tổ chức xã hội. Kết cục cuối cùng luôn luôn là một nhà nước khủng bố: Nga, Trung Quốc, và, gần đây, Cam-pu-chia chính là những bằng chứng rõ ràng và thuyết phục. Và ngay cả khủng bố cũng không san bằng được kết quả. Trong mọi trường hợp, bất bình đẳng vẫn tồn tại rộng rãi theo bất kỳ tiêu chí nào; bất bình đẳng giữa những kẻ cai trị và kẻ bị trị, không chỉ về quyền lực mà còn về mức sống vật chất.
Những biện pháp ít cực đoan hơn được sử dụng tại các nước phương Tây nhân danh bình đẳng về kết quả cũng chịu chung số phận, nhưng ở mức độ đỡ tồi tệ hơn. Chúng đều hạn chế quyền tự do cá nhân. Chúng đều không đạt được mục tiêu đặt ra. Không thể định nghĩa được "chia phần công bằng" theo cách khiến cho nó được chấp nhận rộng rãi hoặc làm hài lòng các thành viên trong cộng đồng rằng họ đang được đối xử "công bằng". Ngược lại, sự bất mãn càng gia tăng thêm với mỗi nỗ lực thực hiện bình đẳng kết quả.
Phần lớn sự nhiệt thành đạo đức đằng sau nỗ lực đát được bình đẳng về kết quả bắt nguồn từ niềm tin sâu rộng rằng thật không công bằng khi có một số trẻ em có lợi thế hơn những đứa trẻ khác chỉ vì chúng tình cờ có những ông bố bà mẹ giàu có. Tất nhiên điều đó là không công bằng. Tuy nhiên, sự bất công có rất nhiều hình thức. Nó có thể ở hình thức thừa kế tài sản – chứng khoán và cổ phiếu, nhà ở, nhà máy; nó cũng có thể ở hình thức thừa hưởng tài năng – khả năng âm nhạc, sức mạnh, trí thông minh toán học. Thừa kế tài sản có thể bị can thiệp dễ dàng hơn so với sự thừa hưởng tài năng. Nhưng từ quan điểm luân lý đạo đức, liệu có sự khác biệt nào không giữa hai hình thức đó? Ấy thế nhưng rất nhiều người tỏ thái độ không bằng lòng về sự thừa kế tài sản nhưng lại không như thế với sự thừa hưởng tài năng.
Xem xét vấn đề tương tự từ quan điểm của bố mẹ. Nếu bạn muốn đảm bảo cho con mình có thu nhập cao hơn trong cuộc sống, bạn có thể làm theo nhiều cách khác nhau. Bạn có thể cho con học hành để trang bị kiến thức theo đuổi một nghề nghiệp mang lại thu nhập cao; hay bạn có thể tạo lập cho con một công việc kinh doanh đem lại thu nhập cao hơn mức lương nó kiếm được ở vị trí nhân viên; hay bạn có thể để lại tài sản cho con mình, thu nhập từ đó có thể giúp con có cuộc sống tốt hơn. Liệu có sự khác biệt về mặt đạo đức nào giữa ba cách sử dụng tài sản trên không? Hay một lần nữa, nếu nhà nước để lại cho bạn bất kỳ khoản tiền nào để chi tiêu ngoài thuế, nhà nước có nên cho phép bạn tiêu xài thoả mái nhưng lại không được phép để lại cho con cái?
Những vấn đề đạo đức liên quan đều rât tinh vi và phức tạp. Chúng không thể được giải quyết bằng những công thức đơn giản như “chia công bằng cho tất cả”. Thật vậy, nếu chúng ta thực hiện lý tưởng này một cách nghiêm túc, thì những đứa trẻ có ít tài năng âm nhạc nên được đào tạo về âm nhạc nhiều nhất để bù đắp cho khiếm khuyết di truyền của chúng, và những đứa trẻ có năng khiếu âm nhạc tốt hơn thì nên bị hạn chế tiếp cận với chương trình đào tạo âm nhạc tốt; và tương tự với tất cả các loại phẩm chất cá nhân được thừa hưởng khác. Điều đó có lẽ là “công bằng” cho những đứa trẻ không có tài năng, nhưng liệu có “công bằng” với những đứa có tài, chưa kể đến những người phải làm việc để trả tiền đào tạo cho những đứa trẻ thiếu tài năng, hay những người bị tước đị những lợi ích đáng lẽ có được từ việc bồi dưỡng những tài năng thiên bẩm?
Cuộc sống vốn không công bằng. Người ta bị cám dỗ khi tin rằng chính phủ có thể sửa chữa những điều mà tạo hóa gây ra. Nhưng việc nhận ra chúng ta được lợi bao nhiêu từ sự bất công mà chúng ta thương xót cũng quan trọng không kém.
Thật là không công bằng khi Marlene Dietrich được sinh ra với đôi chân dài miên man mà tất cả chúng ta đều muốn ngắm nhìn; hay khi Muhammad Ali được sinh ra với kĩ năng biến anh ta trở thành một võ sĩ quyền Anh vĩ đại. Nhưng mặt khác, hàng triệu người thích thú khi ngắm nhìn đôi chân của Marlene Dietrich hay theo dõi một trận đấu của Muhammad Ali, họ đều được hưởng lợi từ sự bất công của tạo hóa trong việc tạo ra Marlene Dietrich và Muhammad Ali. Liệu thế giới này sẽ như thế nào nếu tất cả mọi người đều là bản sao của nhau?
Vâng, quả thật là không công bằng khi Muhammad Ali kiếm được hàng triệu đô la chỉ trong một đêm. Nhưng chẳng phải còn bất công hơn đối với những người thích xem anh ấy thi đấu sao, nếu như trong việc theo đuổi một lý tưởng bình đẳng trừu tượng nào đó, Muhammad Ali lại không được phép kiếm nhiều tiền hơn cho một đêm thi đấu - hoặc cho mỗi ngày luyện tập chuẩn bị cho trận đấu - so với người thấp nhất trong hệ thống phân cấp có thể kiếm được cho một ngày công lao động chân tay ở bến tàu? Điều đó có thể thực hiện được, nhưng kết quả sẽ là tước đi cơ hội của mọi người để xem Muhammad Ali thi đấu. Chúng tôi nghi ngờ liệu anh ấy có sẵn lòng trải qua chế độ tập luyện khắc nghiệt trước các trận đấu, hay chấp nhận chịu đòn trong những trận đấu như anh ấy đã từng tham gia, nếu anh ấy chỉ được trả số tiền công ít ỏi như một công nhân bốc xếp bến tàu không có chuyên môn.
Một khía cạnh khác của vấn đề phức tạp về sự công bằng này có thể được minh họa bằng việc xem xét một trò chơi may rủi, ví dụ đánh bài baccarat vào một buổi tối. Những người tham gia chơi bắt đầu buổi tối với số thẻ bài bằng nhau, nhưng khi trò chơi diễn ra, số thẻ bài đó sẽ trở nên không bằng nhau. Đến cuối buổi, một số người sẽ thắng lớn, một số khác thì thua đậm. Nhân danh lí tưởng về sự bình đẳng, liệu những người thắng có nên bị yêu cầu trả lại tiền cho những người thua không? Điều đó sẽ khiến trò chơi mất đi tất cả sự thú vị. Ngay cả những người thua cuộc cũng không thích điều đó. Họ có thể thích điều đó trong một buổi tối, nhưng liệu họ có quay lại chơi lần nữa nếu biết rằng bất kể chuyện gì xảy ra, họ sẽ kết thúc chính xác ở vị trí ban đầu?
Ví dụ này liên quan nhiều đến thế giới thực hơn so với thoạt nghĩ ban đầu. Hằng ngày mỗi chúng ta đều đưa ra những quyết định liên quan đến may rủi. Đôi khi là một cơ may lớn như khi chúng ta quyết định theo đuổi công việc nào, kết hôn với ai, nên mua một ngôi nhà hay làm một vụ đầu tư lớn. Thường thì là những may rủi nhỏ, như khi chúng ta quyết định xem phim gì, có nên băng qua đường không, nên mua mã chứng khoán này hay mã chứng khoán kia. Mỗi lần như vậy câu hỏi là, ai là người chịu trách nhiệm quyết định những cơ may của chúng ta? Điều đó lại phụ thuộc vào người chịu hậu quả của quyết định. Nếu chúng ta chịu hậu quả, chúng ta có thể đưa ra quyết định. Nhưng nếu một ai khác chịu hậu quả, liệu chúng ta có nên hay được phép ra quyết định? Nếu bạn chơi bài baccarat với tư cách là người đại diện cho người khác bằng tiền của họ, liệu họ có cho phép bạn thoải mái trong việc ra quyết định? Chẳng phải gần như chắc chắn họ sẽ đưa ra một số giới hạn cho quyền hạn của bạn hay sao? Chẳng phải họ sẽ đặt ra một số quy tắc và yêu cầu bạn tuân theo hay sao? Lấy một ví dụ khác, nếu chính phủ (tức là tập hợp những người đóng thuế như bạn) chịu bù đắp chi phí do lũ lụt cho ngôi nhà của bạn, liệu bạn có được phép tự do quyết định có xây nhà trên vùng đất thường xuyên bị lũ lụt hay không? Không phải ngẫu nhiên mà sự can thiệp ngày càng tăng của chính phủ vào các quyết định cá nhân lại song hành với nỗ lực "chia phần công bằng cho tất cả".
Hệ thống mà mọi người tự đưa ra lựa chọn và chịu phần lớn hậu quả cho các quyết định của mình là hệ thống đã tồn tại trong phần lớn lịch sử của chúng ta. Đó chính hệ thống đã tạo ra động lực cho những Henry Ford, Thomas Alva Edison, George Eastman, John D. Rockefeller, James Cash Penney biến đổi xã hội của chúng ta trong suốt hai thế kỷ qua. Nó là hệ thống tạo động lực cho những người khác cung cấp vốn đầu tư mạo hiểm để tài trợ cho những thương vụ đầy rủi ro mà những nhà phát minh và thủ lĩnh công nghiệp đầy tham vọng theo đuổi. Dĩ nhiên, có rất nhiều người thất bại trên con đường này – có thể là nhiều hơn những người chiến thắng. Chúng ta không nhớ tên tuổi của họ. Nhưng họ hoàn toàn có thể ngẩng cao đầu. Họ hiểu rằng họ đang nắm bắt những vận may. Dù thành công hay thất bại, toàn thể xã hội đều được hưởng lợi từ ý chí dám chấp nhận rủi ro của họ.
Hệ thống này tạo ra của cải chủ yếu thông qua việc phát triển các sản phẩm hoặc dịch vụ mới, hoặc những cách thức mới để sản xuất, phân phối các sản phẩm hoặc dịch vụ đó ra rộng khắp. Kết quả là cùng với sự thịnh vượng của toàn thể xã hội, sự giàu có của đa số dân chúng, của cải của những nhà phát minh cũng tăng lên gấp nhiều lần. Henry Ford đã có được một khối tài sản không lồ. Đất nước có được những phương tiện giao thông giá rẻ và đáng tin cậy cùng các kỹ thuật sản xuất hàng loạt. Hơn nữa, trong nhiều trường hợp, tài sản của các cá nhân cuối cùng được đóng góp dành cho lợi ích của xã hội. Các quỹ Rockerfeller, Ford và Carnegie chỉ là những quỹ từ thiện nổi bật nhất trong số vô số quỹ từ thiện tư nhân; đó chính là hệ quả nổi bật của việc vận hành một hệ thống hướng đến “bình đẳng về cơ hội” và “tự do” theo cảnh hiểu cho đến gần đây.
Một ví dụ cụ thể có thể cung cấp cái nhìn sơ bộ về một thời kì nở rộ hoạt động từ thiện trong thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai nươi. Trong cuốn sách về “từ thiện phát triển văn hoá ở Chicago từ 1880 đến 1917”, Helen Horowitz viết:
Vào giai đoạn chuyển giao thế kỷ, Chicago là một thành phố của những xung lực đầy mâu thuẫn: vừa là trung tâm thương mại buôn bán những hàng hóa cơ bản của một xã hội công nghiệp vừa là một cộng đồng bị cuốn vào làn gió nâng cao văn hóa. Như một nhà bình luận đã nói, thành phố này là "sự kết hợp kỳ lạ giữa thịt lợn và Plato".
Biểu hiện chính của động lực hướng tới văn hóa của Chicago là việc thành lập các tổ chức văn hóa lớn của thành phố vào những năm 1880 và đầu những năm 1890 (Viện Nghệ thuật, Thư viện Newberry, Dàn nhạc Giao hưởng Chicago, Đại học Chicago, Bảo tàng Field, Thư viện Crerar)…
Những tổ chức này là một hiện tượng mới mẻ trong thành phố. Cho dù mục đích ban đầu xây dựng chúng là gì đi nữa, chúng đều được xây dựng, duy trì, và kiểm soát bởi một nhóm thương gia… Dù rằng được tư nhân tài trợ và quản lí, những tổ chức này được thiết kế cho toàn bộ thành phố. Những quỹ tín thác của họ trở thành các nhà từ thiện phát triển văn hóa không phải chỉ để thỏa mãn những khát vọng thẩm mỹ hoặc học thuật cá nhân mà còn để đạt được các mục tiêu xã hội. Trong một xã hội luôn tràn ngập các lực lượng xã hội không thể kiểm soát quấy rầy, các doanh nhân, vốn ngập tràn các ý niệm lý tưởng về văn hóa, đã nhìn thấy ở viện bảo tàng, thư viện, dàn nhạc giao hưởng, và trường đại học cách thức làm đẹp thành phố của họ và tạo ra thời kỳ phục hưng đậm nét xã hội công dân.5
Từ thiện không chỉ giới hạn ở các tổ chức văn hóa. Như Horowitz viết trong một ngữ cảnh khác, "đã có một sự bùng nổ hoạt động từ thiện ở nhiều cấp độ khác nhau". Và Chicago không phải là một trường hợp cá biệt. Như Horowitz mô tả, "Chicago dường như là hình ảnh thu nhỏ của nước Mỹ". Cùng thời kỳ đó, Hull House được thành lập ở Chicago dưới thời Jane Addams, là ngôi nhà cộng đồng đầu tiên trong số nhiều ngôi nhà cộng đồng được thành lập trên khắp cả nước để truyền bá văn hóa và giáo dục cho người nghèo và hỗ trợ họ trong các vấn đề hàng ngày. Nhiều bệnh viện, trại trẻ mồ côi và các tổ chức từ thiện khác cũng được thành lập trong cùng thời kỳ.
Không có mâu thuẫn nào giữa hệ thống thị trường tự do và việc theo đuổi các mục tiêu xã hội và văn hóa rộng lớn, hay giữa hệ thống thị trường tự do và lòng trắc ẩn với những người kém may mắn, cho dù lòng trắc ẩn đó xuất hiện dưới hình thức hoạt động từ thiện tư nhân như thế kỷ 19, hay sự hỗ trợ thông qua chính phủ như thế kỷ 20, miễn là trong cả hai trường hợp đều xuất phát từ mong muốn giúp đỡ người khác. Tuy nhiên, có một sự khác biệt lớn giữa hai loại hỗ trợ thông qua chính phủ, vốn dĩ có vẻ giống nhau trên bề mặt: thứ nhất, 90% chúng ta đồng ý đánh thuế lên chính mình để giúp đỡ 10% người nghèo nhất; và thứ hai, 80% bỏ phiếu áp đặt thuế lên 10% người giàu nhất để giúp đỡ 10% người nghèo nhất (ví dụ nổi tiếng của William Graham Sumner về việc B và C quyết định D nên làm gì cho A). Phương thức thứ nhất có thể khôn ngoan hay không khôn ngoan, là cách hiệu quả hay không hiệu quả để giúp đỡ những người yếu thế, nhưng nó nhất quấn với niềm tin vào cả bình về đẳng cơ hội và tự do. Phương thức thứ hai hướng đến bình đẳng về kết quả và hoàn toàn trái ngược với tự do.
Nguyên tác: Free to choose: A personal statement, Milton & Rose Friedman
Bản dịch: Tự do lựa chọn: một bản tuyên ngôn cá nhân, nhóm dịch giả gồm Đinh Tuấn Minh, Chu Diệu Hiền, Nguyễn Minh Huệ, Nguyễn Thùy Liên
