Chủ nghĩa tả khuynh - Chương 8: Từ dân chủ tới chủ nghĩa xã hội lãng mạn

Khái niệm về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản lâu đời hơn rất nhiều so với tác phẩm Utopia của Thánh Thomas More, cuốn sách thường được coi là "Tuyên ngôn Cộng sản" đầu tiên. Utopia là một nỗ lực nửa đùa nửa thật, sâu sắc nhưng cũng mang tính trào phúng, nhằm hình dung ra một nhà nước và một xã hội hoàn toàn dựa trên bốn nhân đức tự nhiên: khôn ngoan, can đảm, tiết độ và công bằng. Đức tin, Đức cậy và Đức mến – ba nhân đức đối thần – đương nhiên không xuất hiện trong thế giới phi Kitô giáo tưởng tượng này. Các tư tưởng của Plato đóng một vai trò nhất định trong thể chế mang tính lý trí cao độ này, nơi có sự bình đẳng sâu rộng giữa các công dân (chẳng hạn, phụ nữ cũng phải phục vụ trong quân đội). Ở đó không có tài sản tư hữu. Tuy nhiên, giới học giả lại được hưởng các đặc quyền và có sự hiện diện của các tu viện.

Utopia cũng mang một khía cạnh mỉa mai. Tác phẩm cố gắng khắc họa một xã hội ngoại giáo hoàn hảo và gián tiếp nhắc nhở độc giả rằng các quốc gia Kitô giáo, dù được Thiên Chúa ân sủng, lại thường xuyên rớt xuống dưới cả những tiêu chuẩn của ngoại giáo. Tự do, dù không hoàn toàn vắng bóng, lại khá hạn chế ở Utopia, và sự kiểm soát của nhà nước thì hiện diện khắp nơi và vô cùng hà khắc.

Những ý tưởng cơ bản của trật tự Cộng sản - xóa bỏ tư hữu, bình đẳng, chính phủ không thể tập, lao động chung và đời sống xã hội chung - có thể được tìm thấy không chỉ ở nền văn minh phương Tây mà còn ở nhiều khu vực đa dạng nhất trên thế giới. Chúng ta thấy điều này được biểu hiện cụ thể trong nếp sống tu viện. Tuy nhiên, lối sống này đòi hỏi một ơn gọi, sự hy sinh các quyền bẩm sinh và một hành động quy phục tự nguyện. Mặc dù phải thừa nhận rằng đời sống tu viện thường mang lại những lợi ích phi tâm linh nhất định, chẳng hạn như công việc có lề lối, chăm sóc y tế miễn phí và an ninh vật chất, nhưng về cơ bản nó vẫn đại diện cho một hình thức tồn tại mang tính hiến tế - ngay cả khi những người ngoài, khi nhìn thấy bức tường dày của một tu viện nào đó, có thể buông tiếng thở dài ghen tị: "Họ sướng thật!" (Nhưng họ lại không bao giờ gia nhập).

Mục đích của tu viện là tâm linh. Sẽ không ai lấy hồ sơ kinh tế ra để đo lường sự thành công của một dòng tu (thứ mà, nói nhẹ nhàng nhất thì, thường rất khiêm tốn). Tuy nhiên, xét về mặt lịch sử, một số đặc điểm hoàn toàn thuộc về bề ngoài của tu viện lại là tiền thân cho các định chế ít nhiều mang tính hiện đại: nhà tù, doanh trại và trên hết là nhà máy, tất cả đều thực hành sự phân tách giới tính ở mức độ khá sâu rộng. Dĩ nhiên, điều này không có nghĩa là các định chế tập thể này được cố ý rập khuôn theo mô hình tu viện. Nhưng những hoàn cảnh thực tiễn đã buộc chúng phải có sự tương đồng đó.

Tinh thần tu viện ở phương Tây dường như xuất hiện lần đầu tiên tại Đất Thánh trong các cộng đồng người Essene. Những tu sĩ Kitô giáo đầu tiên - đúng như tên gọi của họ chỉ ra - là những monachoi, những người đàn ông sống độc thân, những người tu đức, ẩn sĩ. Mãi một thời gian sau, các monachoi mới bắt đầu sống chung với nhau thành từng nhóm dưới hình thức cộng tu (coenobites). Vào một thời kỳ muộn hơn nữa, Thánh Biển Đức (St. Benedict) đã thiết lập một dòng tu với các lời khấn chính thức về vâng lời, khiết tịnh và khó nghèo, tức ba "lời khuyên trọn lành" (hay lời khuyên Phúc Âm). Thời Trung cổ là thời kỳ hoàng kim của nếp sống tu viện, và chúng ta không được quên rằng trong suốt nhiều thế kỷ, các tu viện và đan viện chính là những pháo đài của đời sống tôn giáo, học thuật, nghệ thuật và các nghề thủ công bậc cao. Nhiều kho tàng tri thức của thời cổ đại đã được cứu vãn nhờ các đan sĩ, những người đã miệt mài sao chép và chép lại các văn bản cổ.

Với sự suy tàn của Thời Trung cổ vào thế kỷ mười lăm, các tu viện cũng bắt đầu suy yếu và các dòng tu được thành lập sau Phong trào Cải cách Tôn giáo thiếu đi đặc tính tu viện nguyên bản. Các tu sĩ Dòng Tên (Jesuits), Dòng Chúa Cứu Thế (Redemptorists) và Dòng Salêdiêng (Salesians) không phải là các đan sĩ tu viện. Họ không sống cách biệt (cloistered). Tu hội Oratorio (Oratorians, do Thánh Philip Neri thành lập) thậm chí còn không phải là một dòng tu chính thức mà chỉ đơn thuần là một tu hội linh mục. Và đến thế kỷ hai mươi, chúng ta có "các tu hội đời" (secular institutes) và cuối cùng là "các hiệp hội giáo dân" (associations of the faithful), chẳng hạn như tổ chức Opus Dei.

Mặt khác, chúng ta phải ghi nhớ rằng Phong trào Cải cách Tôn giáo được bắt đầu bởi một tu sĩ, một ẩn sĩ dòng Ô-gút-tinh (Augustinian), và như chúng ta đã nói trước đây, về bản chất đó là một phản ứng chống lại tinh thần của Phong trào Phục hưng và Chủ nghĩa Nhân văn. Tại Rome, Luther (có thể hiểu được) đã nhận được ấn tượng rằng Cơ Đốc giáo dưới thời các giáo hoàng đã bán mình cho chủ nghĩa ngoại giáo. Luther đã bàng hoàng khi thấy quan niệm trung cổ về vũ trụ – một hình tròn với Thiên Chúa là tâm điểm – đã bị thay thế bằng một mô hình hình elip với hai tiêu điểm: Thiên Chúa và con người. Luther lên án sự thờ phụng (việc các vị thánh được tôn vinh trên các bàn thờ!) và phản đối sự hào hứng dành cho các kho tàng văn hóa và trí tuệ của thời cổ đại. Những thứ này có nguồn gốc ngoại giáo và mọi thứ thuộc về ngoại giáo đều bị nguyền rủa cho đến vĩnh hằng. Toàn bộ chủ nghĩa trí thức và "chủ nghĩa duy lý" về mặt thần học lẫn triết học – vốn bắt đầu ngay cả trước thời Thánh Thomas và cuối cùng đã dung hợp với tri thức mới – đều là những thứ đáng ghê tởm đối với ông. Lý trí không dẫn đến Thiên Chúa, và con người chỉ có thể được cứu rỗi bởi đức tin (sola fide).

Chủ nghĩa duy đức tin (fideism) này là một trong nhiều khía cạnh trong các giáo lý của Luther đã làm xa lánh các nhà nhân văn chủ nghĩa hàng đầu – như Erasmus, Pirckheimer, Adelmann, và ngay cả Reuchlin, một người rất phản giáo sĩ – dẫn đến một sự thù địch thực sự của các trường đại học đối với giáo lý mới này. Tất nhiên, Luther chưa bao giờ giảng dạy học thuyết "tự do diễn dịch cá nhân" (private interpretation); ông không phải là người đi trước của chủ nghĩa tự do. Về bản chất, ông là một người khắc kỷ, coi trọng kỷ luật và là một người bảo thủ theo thiên hướng. Thuật ngữ "tự do" khi được ông sử dụng không mang ý nghĩa cá nhân. Ông là một người theo thuyết tiền định không kém gì Calvin, nhưng nhờ sự can thiệp của Melanchthon, quan niệm của ông về "ý chí bị nô dịch" (enslaved will) đã không được đưa vào Tuyên ngôn Augsburg (Confessio Augustana). Melanchthon đã nghĩ, hoàn toàn đúng đắn, rằng một giáo lý như vậy sẽ trở thành một trở ngại lớn cho sự tái thống nhất sau này. Những cuộc cải cách của Calvin mang một đặc tính nghiêm ngặt hơn nhiều so với Luther, và Geneva dưới thời Calvin, và sau đó là dưới thời Beza cùng Farel, trên thực tế đã trở thành nhà nước toàn trị đầu tiên ở châu Âu. Khẩu hiệu Soli Deo Gloria! (Chỉ duy nhất Thiên Chúa được tôn vinh!) Của Calvin chắc chắn không dung dưỡng cho bất kỳ "chủ nghĩa đa tâm" (polycentrism) nào.

Sẽ là một sai lầm lớn nếu tin rằng Phong trào Cải cách Tôn giáo đã quét qua lục địa châu Âu như một làn sóng tự do mới cuồn cuộn. Ở một số khu vực, những thay đổi được áp đặt bởi chính quyền thế tục (như ở Scandinavia), nhưng ở những nơi khác, chúng được đón nhận với sự hào hứng lớn lao từ quần chúng. Phong trào Cải cách Tôn giáo đã cưỡi trên làn sóng nhận thức tôn giáo cao hơn, của một sự hướng nội tôn giáo (Innerlichkeit) và lòng đạo đức bình dân ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, cảm thức chung là cần phải có sự khắc kỷ lớn hơn và sự nghiêm ngặt cao hơn: sự khắc nghiệt mang tính tu viện của Luther hạ xuống miền Trung châu Âu giống như sự tái xuất hiện của các tu sĩ Ireland. Sebastian Franck, một cựu tu sĩ dòng Đa Minh, người có thể nói từ kinh nghiệm thực tế, đã tuyên bố: "Bây giờ chúng ta tưởng rằng mình đã thoát khỏi tu viện, nhưng thực ra chúng ta phải làm tu sĩ suốt cả cuộc đời." Và trong khi thế giới Công giáo – tiếp nối tinh thần của thời kỳ Phục hưng, Baroque và Rococo – vẫn giữ tính cá nhân chủ nghĩa và vô chính phủ, mang tính cách mạng và bị giằng xé giữa những đam mê thánh thiện và bất kính, thì các khu vực cải đạo theo Phong trào Cải cách Tôn giáo lại lắng xuống trong trật tự, pháp luật và một tinh thần cộng đồng mạnh mẽ.

Ở những khu vực này, cộng đồng, giáo đoàn và tập thể chi phối đời sống tôn giáo ở một mức độ rất lớn. Tư tưởng quân chủ - gia trưởng đã bị chấn động mạnh mẽ trong thế giới Calvin giáo, nơi các tư tưởng cộng hòa sớm tiến bước. Không phải ngẫu nhiên mà những ý niệm mang đậm tính bình đẳng và cộng sản lại tạo được ảnh hưởng rõ rệt ở Anh trong thời kỳ Thịnh vượng chung (các phong trào Levelers, Diggers) và, sau này, ở khu vực phía bắc của các thuộc địa Mỹ. Rốt cuộc, Thanh giáo (Puritanism) chính là một dạng tu viện nửa tôn giáo, nửa thế tục.

Đồng thời, vẫn có một sự thật là tu viện đã đóng vai trò (dù hoàn toàn đi ngược lại với ý định tự thân của nó) như một hình mẫu báo trước cho các cộng đồng lớn nằm sau những bức tường thực tế hoặc mang tính biểu tượng, không chỉ là chủng viện mà còn là trường nội trú, doanh trại, bệnh viện, nhà tù hoặc nhà máy – những cộng đồng thường (hoặc chủ yếu) chỉ bao gồm một giới tính. Và chúng ta tìm thấy gì ở các tu viện? Áo dòng (đồng phục), kỷ luật về tinh thần lẫn thể xác, trật tự, sự tuân thủ, công việc được quy định lề lối, tinh thần cộng đồng, các bữa ăn chung, sự bình đẳng trong hệ thống cấp bậc, các phòng giam (như trong nhà tù) hoặc ký túc xá (như trong doanh trại), sự tự chủ, sự phụ tùng, sự tập trung tinh thần, một lối sống khắc kỷ, sự giản dị và tiết độ, tựu trung lại là một sự tồn tại tự trị nhưng mang tính tập thể. Không có chỗ trong tu viện cho sự lười biếng và chủ nghĩa cá nhân.

Vậy điều gì sẽ hoàn toàn trái ngược với tu viện? Đó là gia đình mang phong cách du mục (bohemian) của một nghệ sĩ hoang dã nhưng thịnh vượng, sống trong một ngôi nhà biệt lập, nơi mọi người ăn mặc, hành động, sáng tạo, lang thang, đến và đi tùy theo ý thích và khuynh hướng của riêng mình. Giờ đây, chúng tôi không hề ám chỉ rằng đây nhất thiết phải là một hình thức tồn tại lý tưởng. Tu viện có một giá trị tích cực bởi vì, như chúng tôi đã nói, nó dựa trên sự hy sinh tự nguyện, thứ sẽ ngay lập tức trở nên đáng ghê tởm nếu nó mang một đặc tính cưỡng bách, như ít nhiều là trường hợp của các doanh trại, nhà tù, trường nội trú, bệnh viện, hay nhà máy. (Điều này cũng đúng với các dạng "lai" của chúng: bệnh viện quân y, trại giáo dưỡng, v.v.)

Tuy nhiên, chúng tôi đã đơn giản hóa vấn đề quá mức vì tu viện không phải lúc nào cũng là sự hy sinh thuần túy. Dù phát triển yếu ớt, hầu hết chúng ta đều có một bản năng tu viện. Chẳng phải đôi khi chúng ta vẫn ghen tị với các đan sĩ và nữ tu về cuộc sống ổn định, "an toàn" của họ sao? Tình thế tiến thoái lưỡng nan kỳ lạ trong mớ cảm xúc phức tạp này được minh họa bằng một câu hỏi nổi tiếng: "Ai là người chắc chắn được đáp ứng mọi nhu cầu cơ bản của mình? Ai có công việc, được chăm sóc tinh thần, y tế, có chỗ ở, thức ăn, thỉnh thoảng được giải trí, quần áo miễn phí, mai táng miễn phí, mọi thứ đều miễn phí? Câu trả lời có thể là "các tu sĩ", nhưng câu trả lời tiêu chuẩn lại là: "những kẻ bóc lịch (tù nhân)".

Và tất yếu điều này khiến chúng ta nghĩ đến những công dân của một nhà nước bao cấp (provider state), những người được bảo bọc về vật chất từ "lúc lọt lòng cho đến khi xuống mồ". Nhưng một lần nữa, hy sinh một con mắt vì người bạn thân thiết là một chuyện; bị đao phủ làm cho mù lòa lại là một chuyện hoàn toàn khác. Kết hôn với một người phụ nữ vì lòng thương xót là một chuyện; bị ép cưới (shotgun wedding) lại là một chuyện hoàn toàn khác.

Tuy nhiên, như chúng tôi đã nói, khao khát mang tính tu viện cũng tồn tại bên trong chúng ta, và do đó, một số người trong chúng ta sẽ sẵn sàng hưởng ứng sức hấp dẫn của một dạng tu viện giả tạo. Yếu tố an toàn chắc chắn là động lực thúc đẩy sự mê hoặc này. Mặt khác, một người có ơn gọi tu viện đích thực sẽ khao khát sự an toàn như thế trong cuộc đấu tranh anh hùng của mình chỉ nhằm mục đích không bị xao nhãng bởi các vấn đề vật chất và để có thể sống trọn vẹn một cuộc đời hiến thân cho tâm linh. (Tất cả những điều này không loại trừ một thực tế là trong những thời đại đã qua, từng có những người đàn ông và phụ nữ bị thu hút vào đời sống tu viện hoàn toàn vì những toan tính vật chất.) Trong thời đại đề cao tình dục quá mức, khiêu dâm hóa quá mức và tính vật chất nặng nề của chúng ta, một "cám dỗ" như vậy hầu như không tồn tại.

Tình hình hoàn toàn khác ở "thế giới phàm tục", nơi chúng ta thấy hàng triệu người khao khát sự an toàn, khiếp sợ trách nhiệm, mong mỏi lối sống bầy đàn, và tìm thấy hạnh phúc không chỉ ở sự tuân thủ bên ngoài mà còn cả ở sự phục tùng từ bên trong. Kỳ lạ thay, hai kỷ nguyên lịch sử mà trong lĩnh vực thế tục lại có khuynh hướng ngả về nếp sống tu viện nhất, lại chính là Phong trào Cải cách Tôn giáo và Cách mạng Pháp – hai thời kỳ mà các tu viện và đan viện bị tịch thu và giải tán hàng ngàn cái. (Ở Nga, điều tương tự cũng đã xảy ra sau năm 1917.) Số lượng tu viện càng ít thì chủ nghĩa tu viện thế tục bị bóp méo lại càng trở nên mạnh mẽ. Tuy nhiên, hình thái cực đoan nhất của chủ nghĩa tu viện thế tục chính là chủ nghĩa cộng sản, và sức mạnh của phong trào cộng sản tại một khu vực nhất định thường có thể được đo lường bằng số lượng các tu viện trống rỗng hoặc hoang phế. Điều này cũng đúng với các quốc gia bên ngoài Tây Âu và Bắc Mỹ: Nó không chỉ đúng với Nga mà còn cả với Trung Quốc, Đông Nam Á và Mexico.

Những người lập dị hoặc cựu tu sĩ thường là những người ủng hộ nhiệt thành chủ nghĩa tu viện thế tục dưới hình thức này hay hình thức khác. Một đại diện tiêu biểu cho kiểu tư duy và nhãn quan này là Tomaso Campanella, một tu sĩ dòng Đa Minh khá kỳ quặc sống từ năm 1568 đến 1639. Ông thậm chí còn là một ví dụ rõ nét hơn cả Joachim de Floris (1145-1202), một tu sĩ dòng Xitô (Cistercian) cấp tiến. Cả hai đều xuất thân từ tầng lớp quý tộc và đều đến từ xứ Calabria. Những tư tưởng của Joachim sau này đã ảnh hưởng sâu sắc đến cánh "tâm linh" của dòng Phanxicô và tạo ra những xáo trộn nghiêm trọng về mặt thần học và tu viện. Những viễn cảnh của ông, vốn được coi là khá chính thống lúc sinh thời, lại mang một đặc tính khải huyền và mạt thế (eschatological).

Giống như Fourier và các nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng khác, ông đã phân chia lịch sử một cách khá tùy tiện thành các "thời đại" của quá khứ và tương lai. Trong trường hợp của Joachim, đó là: Thời đại của Chúa Cha, được đặc trưng bởi sự vâng lời; Thời đại của Chúa Con ("thời hiện tại"), được dẫn dắt bởi việc đọc; và Thời đại của Chúa Thánh Thần sắp tới, dâng hiến cho cầu nguyện và thánh ca. Thời đại cuối cùng và chung cuộc này được cho là sẽ hoàn toàn mang đặc tính tu viện: Nhân loại sẽ chỉ bao gồm các nam đan sĩ và nữ tu để chuẩn bị cho Ngày Phán xét. Những ý tưởng mang đậm chất "ngộ đạo" (gnostic) này của trường phái Joachim đã được lan truyền rộng rãi; chúng cũng ảnh hưởng đến Wyclif và Roger Bacon và có một tác động nhất định đến Phong trào Cải cách Tôn giáo.

Nhờ được sự bảo trợ của Frederick II, người được mệnh danh là stupor mundi (sự kinh ngạc của thế giới), Joachim de Floris ít gặp rắc rối lúc sinh thời chẳng khác nào Jansenius, giám mục xứ Ypres, người đã vô tình khởi xướng dị giáo Jansen. Trái lại, Tomaso Campanella đã gặp phải những khó khăn chính trị nghiêm trọng và phải dành nhiều năm trong tù vì chống lại sự cai trị của Tây Ban Nha ở Naples. Ông đã viết một vài tiểu luận triết học nhưng nổi tiếng nhờ tác phẩm Civitas Solis ("Thành phố Mặt trời") xuất bản năm 1602. Người đàn ông thú vị và mâu thuẫn về mặt tri thức này cũng là một trong những người đầu tiên theo "chủ nghĩa thế giới đại đồng" (one-worlders), nhưng F. Meinecke, nhà sử học vĩ đại người Đức, đã gọi nhãn quan của ông là "một trong những câu đố tâm lý lớn nhất trong lịch sử tư tưởng cận đại." Civitas Solis có thể đại diện hoặc không đại diện cho một bài tập trí tuệ đơn thuần như tác phẩm Utopia của Thomas More. Nó được xuất bản như một phần trong cuốn Realis Philosophiae Partes Quattuor của ông.

Trong bài tiểu luận này, Campanella đã hình dung ra một nhà nước lý tưởng không có các đặc tính Kitô giáo cũng như không có màu sắc chính trị - xã hội nào gợi nhớ đến các khái niệm Công giáo. (Tuy nhiên, sự phân đôi này là điển hình cho mọi nỗ lực trí thức của Campanella: Triết học của ông không ăn khớp với thần học của ông, thần học của ông không ăn khớp với lý thuyết chính trị của ông, và các quan điểm chính trị cơ bản của ông cũng không ăn khớp với những ý niệm thực tiễn của ông). Trong "Thành phố Mặt trời" của ông, bên cạnh một người đứng đầu mang tính quân chủ là sự lãnh đạo của giới tinh hoa trí thức, không có tài sản tư hữu và không có hôn nhân lâu dài. Những phụ nữ vô sinh tự động trở thành kỹ nữ công cộng. Phụ nữ mang thai có thể quan hệ tình dục với bất kỳ ai. Thế nhưng, những phụ nữ trang điểm, đi giày cao gót hoặc mặc váy dài để che giấu đôi bàn chân của mình sẽ bị kết án tử hình như những "kẻ dối trá." Việc loạn luân, ngoại trừ giữa mẹ và con trai, đều được khuyến khích. Phải chăng ở đây chúng ta đang có một bậc tiền bối của de Sade?

Campanella đã được Giáo hoàng Urban VIII giải thoát khỏi nhà tù Tây Ban Nha ở Naples thông qua một mưu mẹo. Sau đó, ông trốn đến Rome và rồi định cư tại Paris. Tại đây, ông được hưởng ân sủng của Hồng y Richelieu, người nhìn thấy ở ông một esprit fort, một tinh thần tự do, giải phóng. (Vị tu sĩ gây tranh cãi với trí tưởng tượng tình dục sống động này ra đời trước Morelly chỉ một thế kỷ.) Ông chắc chắn là một tay môi giới chính trị, một người theo chủ nghĩa phóng đãng trên lý thuyết, một nhà tư tưởng xã hội chủ nghĩa, một người bảo vệ chế độ quân chủ chuyên chế và quyền uy tuyệt đối của giáo hoàng (papalism), đồng thời là kẻ thù của các giáo lý Machiavelli. Quả thực không có ai giống như ông. Thật kỳ lạ là ông đã qua đời tại tu viện dòng Đa Minh trên phố Rue Jacob ở Paris, nơi sau này đã sản sinh ra một tu viện nhỏ hơn trên phố Rue St. Honoré. Các tu sĩ Đa Minh ở Paris được đặt biệt danh là Les Jacobins theo tên tu viện đầu tiên, và cái tên này cũng gắn liền với câu lạc bộ cánh tả triệt để được thành lập trong ngôi nhà nhỏ hơn nằm bên kia bờ sông Seine. Vì vậy, ngay cả ngày nay, theo một ý nghĩa lịch sử thuần túy, Jacobin (câu lạc bộ Jacobin thời Cách mạng Pháp) có nghĩa là Đa Minh.

Tuy nhiên, rõ ràng là chủ nghĩa tu viện tôn giáo đã phải rũ bỏ các cội rễ Kitô giáo của mình để tiến hóa một cách lệch lạc thành chủ nghĩa xã hội thế tục. Quả thực, điều này không phải lúc nào cũng đúng, như được minh chứng qua khuynh hướng tu viện ở William Morris thời trẻ, người sau này đã phát triển các khuynh hướng xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, một người hoàn toàn tách biệt khỏi các giá trị truyền thống là Morelly, một nhân vật mà chúng ta biết rất ít thông tin. Ngay cả tên thật của ông cũng là một vấn đề chỉ nằm trong suy đoán, và cũng không có gì chắc chắn rằng ông xuất thân từ Vitry-leFrançois như một số người vẫn tưởng. Ông là tác giả của một vài bản sử thi tẻ nhạt nhưng đồng thời cũng là người viết nên một luận thuyết xã hội chủ nghĩa không tưởng vô cùng quan trọng, cuốn Code de la Nature (Bộ luật của Tự nhiên), xuất bản năm 1755 tại Amsterdam. Tác phẩm này đã được tái bản một vài lần, lần gần đây nhất là bởi một nhà xuất bản cộng sản ở Paris, và không thể đánh giá thấp ảnh hưởng của nó đối với tư duy xã hội chủ nghĩa sau này. (Alexis de Tocqueville đã phân tích tác phẩm này một cách rất nghiêm túc trong cuốn L'Ancien Régime et la Révolution của ông). Ban đầu, Diderot được cho là tác giả của nó, nhưng giả thuyết này đã bị đập tan vào những năm 1820. Năm 1846, một bản dịch tiếng Đức đã được xuất bản ở Berlin. V. P. Volgin, một "nhà chính trị học" Xô viết, người đã viết lời tựa cho ấn bản tại Paris năm 1953, đã gọi Morelly là "người diễn giải thuần túy nhất của Chủ nghĩa Xã hội" (tr. 8).

Phần quan trọng nhất của cuốn sách nhỏ này là phần thứ tư, đưa ra một "Mô hình Lập pháp Phù hợp với Tự nhiên". Điều luật số 1.2 quy định rằng "mọi công dân sẽ được nuôi dưỡng, được cung cấp chỗ ở và có việc làm bằng chi phí công". Không có hàng hóa nào được phép trao đổi, đổi chác, mua hay bán. Mọi giao dịch trong trật tự lý tưởng này đều phải thông qua bàn tay của nhà nước. "Tất cả các sản phẩm có thể bảo quản lâu đều phải được lưu trữ trong các kho công cộng để phân phối" (II.6). Sẽ có các nhà giam dành cho những người lĩnh án ngắn hạn, nhưng các trại cải tạo quy mô lớn (penitentiaries) sẽ giam giữ những người thụ án dài hạn (IV.2). Và ngay giữa các nghĩa trang, những kẻ điên rồ nguy hiểm và những kẻ thù của nhân loại - những kẻ cố gắng bãi bỏ các luật lệ thiêng liêng và cố gắng đưa vào quyền tư hữu đáng ghê tởm - sẽ bị giam giữ chung thân. Họ sẽ phải chịu một "cái chết dân sự" và bị tách biệt vĩnh viễn khỏi phần còn lại của nhân loại bằng những bức tường dày và các chấn song sắt (XII.2).

Quy mô của tất cả các thành phố cũng như chất lượng của các ngôi nhà sẽ phải gần bằng nhau (IV.2-3). Mọi người trong độ tuổi từ 10 đến 30 đều phải mặc đồng phục, một bộ dành cho công việc và một bộ dành cho ngày lễ. Thói hư vinh sẽ bị các "thủ lĩnh" dập tắt. Khỏi phải nói, các luật lệ này không bao giờ có thể bị thay đổi. Sẽ có một nền giáo dục đồng nhất cho mọi trẻ em và những sự trừng phạt khắc nghiệt nhất sẽ nhắm vào bất cứ ai giảng dạy siêu hình học hoặc cố gắng định nghĩa Thần tính bằng các khái niệm của con người (X. 9). Quyền tự do giảng dạy chỉ được cho phép đối với các ngành khoa học tự nhiên - chứ không áp dụng trong các ngành khoa học nhân văn (XI.5). Tài sản tư hữu bị nghiêm cấm hoàn toàn; có những đạo luật hôn nhân nghiêm ngặt liên quan đến hôn nhân bắt buộc; và các lệnh trừng phạt nghiêm khắc không kém đối với tội ngoại tình (XII.3). Trẻ em sẽ bị tách khỏi cha mẹ ở độ tuổi lên năm, nhưng những cuộc tiếp xúc thỉnh thoảng thông qua các trường học sẽ được cho phép (X.4). Cấu trúc chính trị của xã hội chủ nghĩa không tưởng này về bản chất là một hệ thống phân cấp của các hội đồng, của các Xô viết.

Gracchus Babeuf đã biết đến các tác phẩm mang tính ác mộng của Morelly – một người tiền nhiệm của Orwell – và do đó, rất có khả năng Bá tước Henri de Saint-Simon, nhà xã hội chủ nghĩa đầu tiên của thế kỷ XIX tại châu Âu và là một nhà quý tộc cánh tả người Pháp khác, cũng biết đến chúng.

Henri de Saint-Simon thuộc về một nhánh thứ của gia tộc Công tước xứ Saint-Simon (Ducs de Saint-Simon). Sinh năm 1760, ông nợ phần lớn sự giáo dục và cảm hứng trí tuệ của mình từ d'Alembert, trong khi bản thân ông lại ảnh hưởng sâu sắc đến Auguste Comte, người sáng lập Chủ nghĩa Thực chứng (Positivism). Là một thanh niên đầy nhiệt huyết, ông cùng một nhóm bạn bè quý tộc đã tình nguyện chiến đấu cho nền cộng hòa Mỹ non trẻ. Được phú cho một trí tưởng tượng phong phú, sau đó ông đã đề xuất với Phó vương Tân Tây Ban Nha (Mexico) một kế hoạch xây dựng một kênh đào nối liền hai đại dương. Trở về Pháp, sự quan tâm lớn của ông đối với kinh tế học đã giúp ông tích lũy được một khoản tiền khá lớn. Ông không tham gia vào cuộc Cách mạng nhưng đã bị bỏ tù tạm thời trong Thời kỳ Khủng bố với tư cách là một ci-devant [cựu quý tộc]. Sau đó, ông bước vào một cuộc hôn nhân không hạnh phúc, ly hôn, hoàn toàn phá sản và phải nhận một công việc lao dịch thấp kém mang lại cho ông 200 đô la một năm. Sau đó, ông từ bỏ công việc này khi một người hầu cũ – người đã trở nên khá giả trong thời kỳ động loạn này – cung cấp cho ông thức ăn và chỗ ở.

Các tác phẩm sớm hơn của Saint-Simon giải quyết các vấn đề khoa học, chính trị và xã hội, nhưng không mang lại cho ông cả danh tiếng lẫn tiền tài. Các tư tưởng của ông không được coi trọng. Nhưng sau sự sụp đổ của Napoleon và sự phục hoàng của vương triều Bourbon, Saint-Simon trở nên quyết liệt hơn. Các bài viết của ông giờ đây tập trung sâu sắc vào tầng lớp công nhân đang gia tăng – một yếu tố xã hội mới và là sản phẩm của cuộc cách mạng công nghiệp. Tầng lớp công nhân phát triển phần lớn ở ngoại ô của các thành phố lớn và không được chăm sóc cả về trí tuệ lẫn tâm linh. (Vì lý do này, nhân đây, không thể nói rằng Giáo hội đã "đánh mất" tầng lớp công nhân – tầng lớp này vốn chưa bao giờ thực sự nằm trong Giáo hội). Tầng lớp này tự chiêu mộ một phần từ các tầng lớp thành thị, nhưng đa số là những đứa con trai và con gái bị bứt khỏi gốc rễ nông thôn của tầng lớp nông dân, những người trẻ tuổi không muốn làm việc nhiều năm với tư cách là thợ học việc và thợ hành nghề (journeymen) để tiếp thu kỹ năng. Họ muốn rời khỏi những ngôi làng nhàm chán của mình và kiếm tiền ngay lập tức. Họ cũng không thích sự kiểm soát và kỷ luật của đời sống trong các gia đình khác mà những thợ thủ công trẻ phải chịu đựng. Do đó, chúng ta thấy không chỉ ở Pháp mà còn ở khắp mọi nơi tại Tây Âu (giống như ở Anh trong một thời kỳ sớm hơn) sự trỗi dậy của một tầng lớp vô sản, không có tài sản, bị trả lương thấp: tầng lớp vô sản công nghiệp.

Mức lương liệu có thể cao hơn đáng kể ở giai đoạn phát triển công nghệ đó hay không không phải là một câu hỏi dễ trả lời. Rất nhiều nghiên cứu lịch sử, xã hội học và kinh tế học sẽ phải được thực hiện trước tiên, nhưng rất có khả năng là những công nhân nhà máy làm việc trên những cỗ máy mới, khá sơ khai nhưng lại rất đắt đỏ, trên thực tế, đã không thể đạt được mức sống tốt hơn đáng kể.

Ở giai đoạn phát triển công nghiệp này, các số liệu chỉ ra rằng giới chủ sản xuất đã sống những cuộc đời khá kham khổ (Spartan) và các khoản tái đầu tư là khổng lồ. Nhưng bất kể lý do dẫn đến sự khốn khổ của họ là gì, có một thực tế là cả một thế hệ gồm những người bần cùng, tuyệt vọng và u sầu đang lớn lên, những "con thú hoang" trở thành mối đe dọa tiềm tàng đối với xã hội.

Lòng trắc ẩn của Saint-Simon dành cho những nạn nhân của cuộc chuyển đổi kinh tế - xã hội này có thể bị ảnh hưởng một phần bởi chính sự khốn khổ về tài chính của ông, sự thờ ơ của họ hàng, nền tảng tri thức của ông vốn được định hình bởi các nhà Bách khoa toàn thư (Encyclopedists), và lòng tốt của người quản gia cũ, điều đã củng cố thêm niềm tin của ông rằng các giai cấp dưới có đạo đức cao hơn các giai cấp trên. Vì trong một cuốn sách xuất bản năm 1820, ông đã khăng khăng cho rằng cái chết của 10.000 công nhân sẽ là một tổn thất lớn hơn nhiều đối với nước Pháp so với cái chết của 10.000 quý tộc và thành viên hoàng gia, ông đã bị lôi ra tòa nhưng không bị kết án. (Xét cho cùng, các thẩm phán khi đó độc lập hơn so với thời kỳ 1945-1946). Năm 1821-1822, ông xuất bản cuốn L'Industriel, một tác phẩm dành tặng cho các nhà công nghiệp, tuyên bố rằng ông viết cho những người quản lý và chống lại giới cận thần, cho những con ong thợ và chống lại những con ong bắp cày.

Thật vô ích và khá ngây thơ, ông đã kêu gọi sự ủng hộ từ Vua Louis XVIII. Tuy nhiên, phản ứng của công chúng đối với tác phẩm của ông lại rất yếu ớt. Một vài thanh niên lý tưởng chủ nghĩa đã ngưỡng mộ ông, nhưng ông đã tuyệt vọng về sự thành công của những ý tưởng của mình. Người quản gia từng hỗ trợ ông đã qua đời và ông gần như phải sống dựa vào đồ bố thí. Trong một cơn trầm cảm, ông đã cố gắng tự tử (1823) nhưng chỉ làm hỏng một con mắt của mình. Ông sống thêm hai năm nữa, vừa đủ lâu để chứng kiến sự xuất bản của cuốn Nouveau Christianisme (Tân Kitô giáo) của mình. Trong tác phẩm cuối cùng này, ông đề xuất việc tạo ra một tôn giáo mang tính xã hội - đa cảm với một tổ chức phân cấp toàn cầu dựa trên tình huynh đệ.

Chính cuốn sách đặc biệt này đã ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến những "người theo chủ nghĩa Saint-Simon", trên hết là một người đàn ông tên Barthélemy Prosper Enfantin, người mà, dựa trên những tư tưởng của Saint-Simon, đã cùng với Amand Bazard thành lập một tổ chức của những người theo chủ nghĩa Saint-Simon sửa đổi, xuất bản tờ Le Producteur và sau này kiểm soát tờ Le Globe. Giờ đây, những tư tưởng vốn đã khá kỳ quặc của Saint-Simon lại phát triển theo hướng của một sự điên rồ thực sự.

Chủ nghĩa cấp tiến điên rồ vốn là đặc trưng của Cách mạng Pháp, bắt đầu với sự sùng bái tự nhiên kiểu Rousseau và kết thúc bằng một chủ nghĩa không tưởng hoàn toàn xa lạ với tự nhiên, giờ đây đã thể hiện trọn vẹn động lực của nó. Bất cứ ai muốn thiết lập một xã hội không tưởng đều phải thay đổi, cải cách, xây dựng lại và đập bỏ những hình thái hiện có.

Barthélemy Enfantin không có ý định quy định sự bình đẳng hoàn toàn về của cải. Mục tiêu của ông là phá bỏ thiết chế gia đình và do đó ông muốn xóa bỏ quyền thừa kế. Chỉ có nhà nước mới được quyền thừa kế. Ủy ban Chỉ đạo của những người Tân SaintSimon (Neo-Saint-Simonists), những người đã họp tại Paris và xuất bản tờ L'Organisateur, đã không tiết lộ toàn bộ chương trình của nền Tân Thần quyền (New Theocracy), vốn sẽ được cai quản bởi một kiểu linh mục hoàn toàn mới. Những vị linh mục này sẽ điều hành một cơ quan kiểm soát nhằm giao lại tư liệu sản xuất cho những người có khả năng quản lý chúng tốt nhất.

Nguyên tác: Leftism: from de Sade and Marx to Hitler and Marcuse, 1974, Arlington House

Bản dịch: Lê Lam Kiều