Vị kỷ duy lí

Ayn Rand cho rằng sự ích kỷ là một đức tính tốt đẹp. Bà ủng hộ phạm trù đạo đức về tư lợi duy lí. Một phạm trù đạo đức về tính tư lợi - điều đó có nghĩa là gì? Ý tưởng rằng một người nên sống ích kỷ quá xa lạ đối với nền văn hóa của chúng ta, vì vậy, mọi người khó lòng hiểu được người phụ nữ ấy có ý gì. Bản thân những từ ngữ này có tác động mạnh mẽ đến mức khiến nhiều người cảm thấy khó chịu. Họ không thể tiêu hóa được một ý tưởng vô đạo đến vậy.

Chúng ta không quen nghe rằng những người ích kỷ lại là người đức hạnh. Quả thực, trong văn hóa của chúng ta, tính vị kỷ không gì khác hơn là một phản đề của đạo đức, một phạm trù hoàn toàn đối nghịch. Theo những gì chúng ta đã được nuôi dạy, sự cao thượng đồng nghĩa với lòng vị tha, đức hạnh đồng nghĩa với tự hy sinh. Sự ích kỷ là điều cần phải khắc phục để được khen ngợi về mặt đạo đức, phải vậy không?

Các vị thánh, như Mẹ Teresa và các vị thánh thế tục, chúng ta phong thánh cho họ bởi những việc thiện họ làm vì người khác, đặc biệt là những người túng thiếu. Các doanh nhân được ca ngợi không phải vì hàng thập kỷ làm việc hiệu quả và tạo ra những sản phẩm có giá trị vĩ đại giúp cải thiện cuộc sống của hàng triệu con người, mà vì lòng từ bi của họ, các hoạt động thiện nguyện của họ, việc họ quyên góp tài sản thông qua chiến dịch từ thiện Giving Pledge1 . Mark Zuckerberg2 , chà, bạn nghĩ anh ta không thể là người xấu sau khi đã quyên góp rất nhiều tiền cho hệ thống trường công Newark, nhỉ? Đây là những hình mẫu lý tưởng của chúng ta, những người được tán dương tại buổi phát biểu khai giảng năm học mới ở các trường đại học, khi các diễn giả khuyến khích sinh viên tốt nghiệp phục vụ những điều lớn lao hơn chính bản thân họ, để cống hiến lại cho cộng đồng. Ngày nay, đó chính là sách-chiến-lược3 đến từ triết gia Peter Singer, người mà hẳn một số bạn có lẽ đã quen thuộc, người kêu gọi giảm mạnh tiêu dùng cá nhân, giảm mạnh phần thu nhập bạn chi cho bản thân hay những người mà bạn quan tâm, hoặc giảm mạnh giá trị của bạn để có thể cho đi nhiều hơn.

Từ bậc tiểu học, trẻ em đã được nuôi dạy để đóng góp cho cộng đồng: dọn dẹp công viên, dọn dẹp nhà vệ sinh trong công viên cho người vô gia cư, cải thiện môi trường sống cho nhân loại, bất kể là ai, đúng không? Đạp xe để quyên góp tiền cho việc giáo dục trẻ em ở Ethiopia. Ở đây, cần phải nói rằng: tôi không hề chống lại trẻ em ở Ethiopia, tôi thậm chí còn yêu nhân loại (vào những ngày đẹp trời, nhỉ?). Ý tôi là Ayn Rand không phản đối những ý định như vậy - rất nhiều các ý định đó là những lý tưởng cao đẹp. Song, bà thách thức cái ý tưởng, cái giả định phổ biến rằng cuộc sống của người khác giá trị hơn của bạn, rằng một người qua đường vô danh có quyền được bạn dành nhiều thời gian hơn là chính bản thân bạn; rằng trạng thái hạnh phúc của người khác nên được đặt lên hàng đầu. Rand trực tiếp và thẳng thừng bác bỏ quan điểm khó chịu ấy. Bà là một người theo chủ nghĩa vị kỷ cấp tiến (chủ nghĩa vị thân).

Trong cuộc đời của bà, bà đấu tranh cho hạnh phúc của mình, và bà muốn bạn đấu tranh cho hạnh phúc của chính bạn. Bạn sẽ không ở đây để nghe bài giảng này trừ khi bạn đồng cảm với chủ nghĩa Khách quan hoặc thực sự tò mò về nó, muốn hiểu rõ hơn về nó, để biết thêm về những gì nó ủng hộ và tại sao. Vì vậy, tôi sẽ không dành nhiều thời gian để đẩy mạnh đề tài này. Tuy nhiên, bởi vì lý thuyết đạo đức của Ayn Rand rất xa lạ, việc hiểu chính xác những gì bà ủng hộ rất quan trọng. Nó cũng quan trọng bởi vì quan điểm của bà thường bị đồng nhất một cách nhầm lẫn với quan điểm của những người khác, những người từ chối đạo đức truyền thống như Frederick Nietzsche4 , Thomas Hobbes5 và các nhà “phi luân chủ nghĩa” 6 (amoralist) khác. Vì vậy, tôi sẽ đưa ra một lời giải thích cơ bản về sự vị kỷ duy lí của Rand. Ở mỗi phần chính, những gì tôi làm là phác thảo những đặc điểm quan trọng về sự vị kỷ duy lí: nó là gì, nó không phải là gì và nó để làm gì? Phần thứ hai sẽ tập trung nhiều hơn vào việc nó để làm gì: phần thưởng của sự vị kỷ duy lí, sự đáp trả - hạnh phúc, nhận ra lợi ích của bạn, phát triển bản thân.

Trong xấp tài liệu đã được phát, bạn có thể xem nội dung cơ bản của phần một hôm nay. Tôi sẽ bắt đầu bằng việc giải thích lý do tại sao chúng ta nên vị kỷ, sau đó, trong phần lớn nội dung của phần một, tôi sẽ giải thích những điều bà quan niệm về tính vị kỷ duy lí và những điều bà không quan niệm. Tôi cũng sẽ thảo luận về một số quan niệm sai lầm, giải thích những gì không phải là tư lợi và những gì không phải là hành động theo đuổi lợi ích cá nhân duy lí. Sau đó, tôi sẽ nói một chút về vai trò của đức hạnh trong thuyết đạo đức của Rand. Bà đã xác định một số đức tính và nguyên tắc hành động cần thiết để sống như một người vị kỷ chân chính.

Tại sao phải vị kỷ?

Vậy, tại sao phải vị kỷ? Đây là mục hai của bài giảng - Tại sao phải nghĩ đến bản thân mình? Lý do cho sự vị kỷ có phần đơn giản. Bạn nên vị kỷ bởi vì bạn phải như vậy để có được hạnh phúc. Nếu một người muốn sống, muốn phát triển và muốn đạt được niềm hạnh phúc có thể vươn tới bởi một con người, họ phải hành động theo cách phục vụ cho mục đích trên. Vị kỷ có nghĩa là thực hiện những hành động cần thiết ấy. Đây là con đường duy nhất dẫn đến mục đích đó. Vị kỷ là luận điểm cho rằng mỗi người nên theo đuổi lợi ích cá nhân của chính mình. Về cơ bản là như vậy. Một lần nữa, vị kỷ là luận điểm rằng mỗi người nên theo đuổi lợi ích riêng của mình. Tại sao điều đó có ý nghĩa? Bởi vì chúng ta có nhu cầu, bởi vì nếu bạn không chăm sóc sức khỏe, bạn sẽ bị bệnh; nếu bạn không ăn, bạn sẽ chết; nếu bạn không kiếm được tiền, bạn sẽ không thể tự nuôi mình. Lưu ý rằng, khi làm những việc có vẻ vô thưởng vô phạt này, bạn đang tư lợi. Con người tồn tại bằng hành động vì lợi ích của chính họ, nhân danh quyền lợi của họ.

Hãy nghĩ về một đứa bé, một đứa trẻ sơ sinh. Một đứa bé phải ăn, ngủ, di chuyển và chống lại vi khuẩn. Khi làm tất cả những điều khiến người lớn vui mừng này, và cả những việc sau đó nữa, khi đứa trẻ lớn dần, làm được nhiều việc hơn như chạm, nắm, bò, đi, và nói - tất cả những điều mà chúng ta hoan nghênh và khuyến khích, đứa trẻ đang thúc đẩy lợi ích của chính mình. Thật là một đứa trẻ ích kỷ khó chịu, nhỉ? Nhưng không chỉ trẻ em cần làm điều này để thúc đẩy lợi ích của chúng, tất cả chúng ta cũng làm những điều này, trong suốt cuộc đời của mình. Trong thực tế, điều này áp dụng cho bất kỳ sinh vật sống nào. Chúng phải hành động vì lợi ích của mình để duy trì sự sống. Rõ ràng những dạng sống thấp hơn không có ý thức lựa chọn hành động của mình: lũ giun không quyết định một hướng đi cụ thể nào, cây xương rồng không lựa chọn trải qua quá trình quang hợp, và rồi, vào một ngày không vui, nó nói rằng “Tôi sẽ ngủ nướng, hôm nay tôi không có tâm trạng để làm việc”. Nhưng vấn đề là mọi sinh vật phải hoạt động theo một cách nhất định, một hình thức phù hợp với cuộc sống của chúng nếu chúng muốn sống sót. Cuộc sống là một quá trình, không phải là một đối tượng, một thực thể tĩnh. Nó là một quá trình, một chuỗi các hành động tự tạo và tự duy trì, và bản chất của cuộc sống đòi hỏi sự vị kỷ. Sống đòi hỏi những hành động tự thúc đẩy.

Đối với con người, một số hành động thiết yếu là bản năng, cố định về mặt sinh lý, được mã hóa về mặt di truyền. Tôi cần thở, tiêu hóa, bơm máu nhưng tôi không cần phải chủ động ép mình thực hiện những việc này mỗi ngày, phải không? Tôi thức dậy vào buổi sáng và tự nhắc bản thân về một số việc nhất định nhưng những điều này không được đưa vào danh sách việc cần thực hiện, đúng chứ? Bạn không cần phải chủ ý hướng dẫn bản thân theo cách đó. Nếu con người chỉ hành động theo những lập trình sinh học, điều đó không đủ. Chúng ta phải có những hành động khác để đáp ứng các nhu cầu khác: nhu cầu về thực phẩm và nơi ở, chăm sóc y tế khi bị bệnh, nhu cầu về tiền bạc, kiến thức, tình bằng hữu, giải trí và rất nhiều thứ khác. Kết quả là, sự vị kỷ là lối sống hợp lý. Mỗi người nên theo đuổi trạng thái hạnh phúc của riêng mình bởi vì chúng ta cần phải làm thế nếu muốn sống, muốn phát triển và muốn đạt được hạnh phúc.

Và lưu ý rằng, mặc dù người ta lên án tính ích kỷ một cách rộng rãi, có một vài điểm thuộc về sự ích kỉ trong xã hội của chúng ta mà mọi người thường chấp thuận, những điểm mà họ không coi thường. Ví dụ, yêu cầu tăng lương. Chúng ta nghĩ rằng điều đó hoàn toàn hợp lý, đúng chứ? Chúng ta thường động viên nhau: “Bạn nên yêu cầu tăng lương, bạn xứng đáng với điều đó, họ nên coi trọng bạn”, phải không? Đó là một hành động tư lợi nhưng bằng cách nào đó, chuyện ấy lại không sao. Hoặc chúng ta nói: “Đừng tự làm một tấm thảm chùi chân, đừng để họ dẫm lên bạn”. Chúng ta đã học được điều đó từ Oprah8 nhiều năm trước, phải không? Và chúng ta nghĩ rằng điều đó tốt. Bỏ phiếu cho ứng cử viên đem lại lợi ích tài chính, với bạn thường được xem là khá hợp lý; tự bảo vệ mình nếu bị tấn công - tự vệ, lo ngại quyền riêng tư của bạn liên quan tới sự rình mò của NSA9 ,... Đây là những tình huống mà ngay cả một xã hội có xu hướng lên án lợi ích cá nhân cũng chấp nhận nó. Chà, tôi nghĩ những ví dụ này minh chứng cho tuyên bố mà tôi đã đưa ra - rằng chúng ta phải tập vị kỷ. Chúng ta “dung túng” cho sự vị kỷ trong những lĩnh vực này bởi vì chúng ta phụ thuộc vào nó.

Sự sống đòi hỏi một người phải hành động để thúc đẩy lợi ích của chính mình. Tập từ bỏ lợi
ích bản thân một cách nhất quán 100% là hoàn toàn không thể. Không ai có thể tồn tại theo
một lối sống như vậy.

Giờ thì, chúng ta đã có một lời giải thích ngắn gọn về lý do tại sao nên vị kỷ. Bây giờ, chúng ta có thể chuyển sang loại vị kỷ cụ thể mà Ayn Rand bảo vệ. Và thật ra bà khẳng định đây là loại vị kỷ duy nhất thực sự là vị kỷ, loại vị kỷ thực sự phục vụ lợi ích của một con người. Điều này cần được làm rõ khi chúng ta xác định lợi ích cá nhân và theo đuổi nó sâu sát hơn, đặc biệt với một số điều không phải là ích kỷ và không phải là hành động theo đuổi sự ích kỷ nhưng thường bị nhầm lẫn.

Vị kỷ duy lí - Sửa chữa những quan niệm sai lầm

Vậy, bây giờ chúng ta chuyển qua mục ba của bài giảng. Tôi sẽ bàn qua nhiều quan niệm sai lầm về tính vị kỷ duy lí.

Thứ nhất, lợi ích cá nhân không rõ ràng.

Hãy suy nghĩ về những quyết định mà thỉnh thoảng bạn đưa ra khi mục tiêu của bạn đã rõ ràng: bạn muốn làm những gì tốt nhất cho bản thân, đúng chứ? Tuy nhiên, cách để làm điều đó, không phải lúc nào cũng rõ ràng. Ví dụ: nên học đại học ở đâu – một quyết định mà một người trẻ 18 tuổi phải đối mặt. Bạn phải cân nhắc rất nhiều yếu tố để tìm ra ngôi trường tốt nhất cho mình. Bạn có thể nghĩ tới một vài thứ mà bạn cần phải xem xét: chi phí, gói trợ cấp tài chính mà mình có thể nhận được từ trường này, bạn phải làm việc trong bao lâu để có được thu nhập cần thiết nếu bạn muốn học tại trường đó với học phí như vậy, và cả những chi phí liên quan khác. Bạn phải suy nghĩ về thế mạnh của trường trong các lĩnh vực học thuật khác nhau mà bạn quan tâm: nghệ thuật, lịch sử, sinh học, khoa học máy tính, bất cứ điều gì có thể, đúng không? Bạn sẽ muốn nghĩ về các khía cạnh trải nghiệm khác ở đại học: trường này có nhiều tiệc tùng lễ hội không? Nó có phải là trường bán trú không? Nó nằm ở đâu? Nó cách gia đình tôi bao xa? Nó cách chỗ bạn trai tôi bao xa, nhỉ? Đây có phải là một ngôi trường uy tín? Bằng cấp của trường này có được đánh giá cao không? Trường có thế mạnh trong các lĩnh vực cụ thể mà tôi quan tâm không? Bằng cấp như vậy sẽ giúp tôi tìm được loại công việc tôi muốn chứ? Bạn phải đặt ra những câu hỏi tương tự cho tất cả các trường khác. Tôi đang tưởng tượng “một vũ trụ tích cực”, trong đó, bạn được chấp nhận vào rất, rất nhiều trường khác nhau và có nhiều lựa chọn. Song, vấn đề là, bạn phải suy nghĩ về những câu hỏi tương tự và những ưu, nhược điểm khác nhau của ngôi trường này so với những ngôi trường khác. Chúa ơi, bạn có thật nhiều việc phải làm!

Vẫn chưa rõ ràng điều gì là tốt nhất, ngay cả khi, một lần nữa, mục tiêu của bạn, ý định của bạn là: Tôi muốn làm những gì tốt nhất cho tôi, cho lợi ích cá nhân của tôi.

Hãy lướt qua một hoặc hai ví dụ khác về điều này. Bởi vì mọi người phải đối mặt với những điều bất định tương tự trong nhiều quyết định mà họ gặp phải trong đời. Chuyển nhanh qua 15 hoặc 20 năm sau, bạn đã có tấm bằng tốt nghiệp, có một công việc, bạn đã kết hôn, ổn định, và hạnh phúc với những đứa trẻ, hạnh phúc với những việc bạn đang làm, với công việc mà bạn có. Nhưng một công ty khác mời bạn về làm việc với mức lương cao hơn đáng kể. Tôi không biết bao nhiêu tiền là “đáng kể” đối với bạn nhưng hãy tưởng tượng, thêm 15,000 đô la, ồ nghe hay đấy, tuyệt vời. Có dễ để thấy rằng chấp nhận công việc mới này sẽ mang lại lợi ích cho bạn? Không. Tiền là một yếu tố nhưng có những yếu tố khác: Bản chất của công việc mới là gì? Những trách nhiệm khác? Bạn thích những thứ đó không? Bạn sẽ học hỏi được gì từ chúng? Chúng có quá thử thách không? Chúng có gây choáng ngợp không? Hay chúng sẽ nhàm chán? Thỏa thuận là gì? Những đồng nghiệp ở đó so với những đồng nghiệp hiện tại thì sao? Văn hóa công ty đó như thế nào? Nhận công việc này có nghĩa là thời gian dành cho gia đình sẽ ít hơn không (Đôi khi bạn có thể muốn dành ít thời gian hơn cho gia đình, phải không?)? Phải làm thêm giờ, đi làm xa hơn, thường xuyên công tác? Rất nhiều điều để xem xét.

Thêm một ví dụ nữa có phần kịch tích hơn. Bác sĩ chẩn đoán bạn mắc bệnh nan y và đưa ra các phương án điều trị, bạn nên chọn phương án nào? Để quyết định, bạn cần so sánh những thứ như tỷ lệ thành công, tác dụng phụ, kinh nghiệm của bác sĩ trong các phương án điều trị khác nhau, chi phí, những khoản nào bảo hiểm sẽ chi trả. Vấn đề, một lần nữa, đó là ngay cả khi bạn tìm cách nâng cao lợi ích cá nhân của chính mình, nếu đó là mục tiêu tối cao và rõ ràng thì không phải lúc nào bạn cũng rành mạch việc làm thế nào để thực hiện mục tiêu.

Vì vậy, chúng ta không nên cho rằng người vị kỷ luôn dễ dàng biết cách thúc đẩy lợi ích của bản thân. Tuyên bố điều-gì-đó thực sự là lợi ích của một người thể hiện một sự suy xét tinh vi về mức độ phù hợp giữa điều-gì-đó với toàn bộ hệ giá trị của người này, và đó là tuyên bố cho rằng điều-gì-đó sẽ là ưu thế thực cho hạnh phúc lâu dài của họ. Kế hoạch hành động vì lợi ích cá nhân không phải lúc nào cũng rõ ràng.

Liên quan đến điểm này, cần phải nhấn mạnh rằng vị kỷ không phải là chủ nghĩa chủ quan, không phải bất cứ điều gì bạn tin là lợi ích của bạn đều thật sự đúng như thế. Suy nghĩ cho rằng một cái gì đó tốt cho bạn không làm cho nó trở nên tốt cho bạn; người đàn ông bạn coi là một nửa hoàn hảo của mình có thể là một nửa của ai khác; khoản đầu tư mà bạn trông đợi sẽ có lợi nhuận an toàn và ổn định đôi khi không như ý bạn; loại thuốc mà bạn đang sử dụng để điều trị vấn đề tuyến giáp, đôi khi có thể không có tác dụng; các nghiên cứu sức khỏe mới nhất cho thấy, mèn ơi, họ đã nhầm lẫn về toàn bộ ảnh hưởng của loại thuốc đó. Rand không chấp nhận chủ nghĩa chủ quan. Bạn có thể bị nhầm lẫn về những gì là lợi ích cá nhân của bạn. Đó là lý do tại sao chúng ta đấu tranh với những quyết định mà chúng ta đưa ra: bởi vì chúng ta muốn có quyết định đúng, vì lợi ích thực tế của chúng ta. Và hãy nhớ điểm mấu chốt: chính nhu cầu của chúng ta xác định điều gì là tốt cho chúng ta.

Sự vị kỷ KHÁC với một phạm trù nữa, đây là điểm 3c nếu bạn đang theo dõi tài liệu. Tôi sẽ không đọc toàn bộ bảng chữ cái, tôi chỉ muốn giúp bạn xác định chúng ta hiện đang ở đâu.

3c. Chủ nghĩa vị kỷ không phải là chủ nghĩa duy vật bởi vì sự quan tâm của bạn không chỉ là vật chất. Nhiều người coi một người ích kỷ là “tham lam”, kẻ muốn có nhiều “đồ chơi”: tiền bạc, xa xỉ phẩm và những thú vui vật chất cho bản thân; anh ta là kẻ tìm kiếm những chiếc xe hơi đắt tiền, những ngôi nhà lớn, những kỳ nghỉ xa hoa, công nghệ hiện đại nhất, và chỉ ăn tối tại các nhà hàng Michelin, phải không? Kẻ quá quan tâm đến những tiện nghi vật chất của mình.

Điểm này hơi phức tạp vì lợi ích cá nhân bao gồm một phần vật chất, vì vậy, sự ích kỷ là bận tâm đến, hay một người ích kỷ nên bận tâm đến, việc có được tài sản vật chất. Nhưng điều hiếm khi được lưu tâm là lợi ích cá nhân cũng có một chiều kích “tâm linh”. “Tâm linh”, khi sử dụng từ này, Ayn Rand không có ý là “thần bí” hay “siêu nhiên”. “Tâm linh”, theo bà, là những gì thuộc về tâm trí của bạn, trái ngược với cơ thể của bạn. Nó liên quan đến ý thức của bạn, trạng thái nhận thức của bạn. Vậy, tôi đang nói về cái gì thế?

Các khía cạnh phi vật chất của hạnh phúc: đời sống tinh thần của bạn, đời sống tình cảm và tâm lý của bạn. Những ví dụ về tài sản tinh thần: những phẩm chất tính cách nhất định, mối quan hệ nhất định, trí thông minh, ý chí, lòng tự trọng, sự tự tin. Đây là những giá trị tinh thần, như một tình bạn thân thiết, một cuộc hôn nhân mặn nồng, một sự nghiệp thăng hoa. Bạn không thể mua những thứ này trên Amazon, ngay cả với tài khoản Amazon Prime. Tuy nhiên, thật tốt nếu bạn có được những thứ tốt đẹp này, đúng chứ? Thật tốt khi có sự nghiệp, công việc và một cuộc hôn nhân mãn nguyện, và vân vân. Các giá trị tinh thần khác: giáo dục, nghệ thuật, cảm hứng, niềm kiêu hãnh, mục đích, sự lạc quan... Đây là những tài sản nhưng chúng không phải là tài sản vật chất. Đây là những giá trị vì chúng chắc chắn đóng góp cho trạng thái hạnh phúc của con người.

Mấu chốt là, vì một người không chỉ là một cơ thể vật chất nên tài nguyên vật chất không phải là toàn bộ trạng thái hạnh phúc của họ. Cuộc sống của chúng ta vừa mang tính tâm lý vừa mang tính vật lý. Vì vậy, lợi ích cá nhân bao gồm cả yếu tố tinh thần lẫn yếu tố vật chất. Vô số hàng hóa phi vật chất như: bạn bè, âm nhạc, giáo dục, tôi hy vọng bài giảng này nữa, có thể là lợi ích của ai đó.

Điều này có ý nghĩa gì? Nó mở rộng hiểu biết của chúng ta về sự vị kỷ, về phạm vi của sự vị kỷ. Nó chỉ ra rằng phạm vi hành động vì lợi ích cá nhân rộng hơn nhiều so với suy nghĩ thông thường. Và nó gợi ý những cách thức mà trong đó người ta có thể mặc nhiên xem một số hành động nhất định là vì lợi ích của bản thân, mà thực ra không phải vậy. Bởi vì chúng làm suy yếu quan điểm của một người, nhất là về những giá trị tinh thần quan trọng này. Ví dụ, không phải vì thứ gì đó giúp bạn kiếm được nhiều tiền mà bạn cho rằng đó là lợi ích của mình. Nó có thể đúng như vậy, cũng có thể không. Bạn phải đo lường tất cả các khía cạnh tác động của nó đối với tất cả các khía cạnh của hạnh phúc để đưa ra phán quyết cuối cùng. Chấp nhận một công việc lương thấp hơn nhưng thỏa mãn hơn ở những mặt khác, có thể là điều “ích kỷ” để làm. Hình ảnh về lợi ích cá nhân bị tách rời khỏi chiều kích “tâm-linh” chỉ đơn giản là không đúng với trải nghiệm của con người.

Còn một đặc điểm khác về lợi ích cá nhân cần được làm rõ: hành động vì lợi ích cá nhân không phải là bản năng.

Rand không ủng hộ “sự vị kỷ tâm lý”, cái luận điểm miêu tả rằng mọi người trên thực tế luôn luôn hành động để thúc đẩy lợi ích cá nhân. Không chỉ bởi khó có thể tìm ra hành động nào hay phương hướng hành động nào thực sự có lợi nhất cho tôi mà còn bởi khó có thể thực hiện những hành động ấy. Như thế nào? Tại sao?

‘Tôi có thể không có tâm trạng để làm thế’, đúng chứ? Điều đó vẫn xảy ra. Nó có xảy ra với bạn không? Nó đòi hỏi thời gian và năng lượng và đôi khi tôi không sẵn lòng. Nói chung, tập thể dục và ăn uống lành mạnh là tốt cho mọi người, nhưng nhiều người không thường xuyên làm như vậy, đúng chứ? Bởi vì có một số thời điểm, bạn chỉ muốn ngồi trên ghế sô pha, và say sưa xem House of Cards11, và ăn pizza, bánh quế của Domino hay bất kỳ cửa hàng nào khác, phải không? Tóm lại là, muốn tận hưởng. Nói chung, lên kế hoạch nghỉ hưu cũng là lợi ích của một người, đúng chứ? Thực hiện một số tính toán tài chính và đưa ra quyết định về cách tiết kiệm, sau đó mở tài khoản và gửi tiền vào thường xuyên. Nhưng mọi người thường không làm như vậy. Tại sao? Tính toán rất nhàm chán, và tiết kiệm tiền có nghĩa là trì hoãn tiêu dùng. Bạn không muốn thế. Tôi muốn mua chiếc xe láng coóng đó, v.v, vì thế, chúng ta không thực hiện nữa. Một yếu tố khác chống lại hành động vì lợi ích cá nhân là định kiến xã hội. Mọi người đã quen với việc thấy người khác thực hiện “nghĩa vụ” vị tha, vì vậy, khi bạn nói với một người bạn: “- Không, tớ không thể giúp bạn vào cuối tuần này vì tớ cũng có việc phải làm”, “- Cậu có việc phải làm?”. “- Cậu biết đấy, bài vở của tớ, việc nhà, hay, có thể là một buổi chiều được hoàn toàn nghỉ ngơi mà tớ đã trông đợi bữa giờ”. Bạn sẽ nhận được một ánh mắt đen tối, hay những phản ứng đầy tò mò.

Bạn cần có một sức mạnh tâm lý nhất định để bắt mình thực hiện điều đó, nói không với bạn bè, nói không với luật sư của United Way12 trong chiến dịch thường niên tại công ty của bạn, nói không với anh chàng tốt bụng trong văn phòng, anh chàng đáng mến đã tham gia chạy marathon để quyên góp tiền cho các bệnh nhân ung thư vú hay gì đó, phải không? Vì vậy, cần có một sức mạnh tâm lý nhất định để khẳng định lợi ích cá nhân của bạn. Xin nhấn mạnh một lần nữa, hành động vì lợi ích cá nhân của bạn không phải là bản năng. Và luận điểm tiếp theo của tôi có liên quan rất chặt chẽ đến điều này. Bạn nên lưu ý, vì nó gần như cùng một ý, hoặc một hàm ý. Luận điểm đó là: việc theo đuổi lợi ích cá nhân không hề dễ dàng.

Việc đạt được lợi ích cá nhân là một thành tựu lớn. Hãy xem xét những gì cần thiết để đạt được bất kỳ mục tiêu dài hạn nào: nhận bằng tốt nghiệp, hoàn thành một cuộc thi marathon, gia nhập một đội tuyển, giả sử đội tuyển bơi của trường đại học hoặc một đội tuyển Olympics, thành công trong sự nghiệp điều dưỡng, giảng dạy, làm phim. Hãy sử dụng ví dụ về Thế vận hội.

Hãy suy nghĩ về những gì liên quan đến một nỗ lực nghiêm túc, bạn biết đấy, một nỗ lực đáng tin cậy của một vận động viên bơi lội trẻ tuổi: gia nhập đội tuyển Olympic quốc gia. Hãy nghĩ về những vấn đề có liên quan đến nỗ lực này: việc lên kế hoạch, việc quyết định phương thức đào tạo tốt nhất, chế độ tập luyện tốt nhất, chương trình tập luyện, lịch tập luyện, chế độ ăn uống, huấn luyện viên thích hợp để thuê, để thúc đẩy và huấn luyện tôi một cách phù hợp. Sau đó, áp dụng và duy trì một chế độ như vậy trong nhiều tháng và thường là hơn một năm, phải không? Một quyết định như vậy tất yếu sẽ ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh khác trong cuộc sống của người đó: họ ngủ bao nhiêu giờ, họ làm gì vào cuối tuần, họ giao tiếp với ai, họ tiêu tiền vào việc gì vì họ cần phải chi trả cho huấn luyện viên và các cơ sở đào tạo, hoặc đi lại để tham gia các cuộc thi khác nhau, v.v. Phải thừa nhận rằng gia nhập đội tuyển Olympic là một mục tiêu khá tham vọng. Song, mục tiêu hạnh phúc của bạn còn phức tạp hơn vì nó liên quan đến việc sắp xếp tất cả các mục tiêu vật chất và tâm lý của bạn: sự hài lòng trong công việc, đời sống xã hội, sức khỏe, tài chính, gia đình, v.v. Một lần nữa, thực tế là sự vị kỷ đòi hỏi phải suy nghĩ để tìm ra con đường nào sẽ phục vụ tốt nhất cho lợi ích tổng thể của bạn, và đòi hỏi kỷ luật bản thân để hành động. Điều đó không hề dễ dàng.

Và tôi muốn nhấn mạnh đặc biệt một điểm liên quan: đây là điểm 3f trong tài liệu. Sự vị kỷ đòi hỏi một “cái tôi” để được phục vụ.

Sự vị kỷ đòi hỏi bạn phải xây dựng một “cái tôi”. Tôi đang nói về cái gì vậy? Trong một đoạn văn cảm động từ tiểu thuyết Suối Nguồn, nhân vật Peter và Dominique đã thảo luận về điều này, và tôi đã trích một đoạn từ cảnh đó, đưa vào tài liệu trên tay các bạn. Tôi sẽ chỉ đọc một phiên bản thậm chí còn ngắn hơn. Đây là Peter và Dominique:

“Thế thực sự em là cái gì?” Dominique hỏi. Peter trả lời: “Một người thực sự là gì à? Đó không chỉ là thân thể. Đó là linh hồn. Là em, là cái ở bên trong em”. Dominique: “Là cái khiến ta suy nghĩ, đánh giá và ra quyết định à?”. “Đúng vậy! Đúng rồi, chính nó”, anh đồng ý. Nếu bạn đã đọc Suối Nguồn, bạn sẽ nhận ra, thật đáng buồn, Peter từ bỏ nhận thức về bản ngã chỉ trong phút chốc. Trong một cảnh khác, một trích dẫn nổi tiếng của Rand, Roark lưu ý rằng: “Để nói “Anh yêu em” thì người ta phải nói từ “Anh” trước đã”. Theo cùng một logic, bạn không thể yêu bản thân mình, trừ khi có một cái tôi để được yêu. Bạn không thể yêu bất cứ ai hay bất cứ điều gì; bạn không thể có giá trị hoặc lợi ích cho đến khi có ‘Bạn’. Rand coi ích kỷ là một thành tựu. Bà viết, và tôi đã trích dẫn câu này trong tài liệu của bạn: “Ích kỷ là một thành tựu mang tính khái niệm triết học to lớn”.

Tôi tin rằng bà đề cập điều này theo nghĩa kép, rằng ích kỷ có nghĩa là: làm những gì tốt cho bạn, những gì có lợi; có suy tính, can đảm hay tự giác để lựa chọn hành động một cách đúng đắn, để lựa chọn từ những lựa chọn thay thế để thúc đẩy lợi ích của bạn. Nhưng bên cạnh đó, tôi nghĩ một điều quan trọng nhưng thường bị đánh giá thấp là việc rèn luyện cái tôi, trong việc định hình những trải nghiệm tạo nên bản thân bạn, từ khi bạn được sinh ra đến khi trở thành một người có bản sắc riêng, có thể phân biệt tốt xấu rõ ràng.

Tạo một cái “tôi” không chỉ là “số an sinh xã hội13 ”, không chỉ là một cơ thể biết thở, tiêu hóa và thực hiện các chức năng sinh lý khác. Vì vậy, đó là một suy nghĩ khá phức tạp. Và tôi, tôi không nghĩ rằng tôi có thể đề cập đầy đủ, rõ ràng và mạch lạc về nó. Nhưng hãy ở lại với tôi, hãy cùng làm sáng tỏ nó, được chứ? Một lần nữa, luận điểm chính là: sự ích kỷ đòi hỏi một “cái tôi” để được phục vụ. Phải có ai đó “ở nhà”, có thể nói như vậy. “Tôi” không chỉ đơn giản là “người giữ chỗ”, một hình nhân phản ứng khi tên “Tara Smith” được gọi lên. Nó không giống như một hộp thư, hay một “thùng” chứa kinh nghiệm, hay bất cứ điều gì giống như vậy. Một “cái tôi” sống. Nó tự tạo ra trải nghiệm. Nó hoạt động như một con người. Nó đặt ra mục tiêu và hành động để đạt được mục tiêu. Nó tự sinh ra, hãy nhớ lại phần trước chúng ta đã nói, rằng “cuộc sống là một quá trình hành động tự sinh”, nhưng đó là quá trình tự sinh ở cấp độ con người, một cách tự nguyện. Cái tôi không có sẵn. Lợi ích không có sẵn. Khoa học về cuộc sống, bạn có thể nói như vậy, là có sẵn. Nhu cầu nhân quả và những nhu cầu vật chất cơ bản của chúng ta, được thiết lập không phụ thuộc vào chúng ta. Nhưng nghệ thuật cuộc sống, niềm vui cuộc sống, ý nghĩa cuộc sống, thì không phải vậy. Và bạn thì không vậy. Điều gì làm cho bạn trở thành một người, một bản ngã, một cá nhân, hồi đáp khi một cái tên cụ thể được gọi lên: Tara hoặc Kathy hoặc Keith, ...? Chính bạn tạo ra người đó. Chính bạn cung cấp người đó. Chính bản thân bạn. Cuộc sống của bạn không phải là một dự án khoa học. Bạn không chỉ đơn giản xác nhận thêm rằng, “Phải, con người, họ cần nước, họ cần đạm”. Con người tự tạo ra tâm hồn của mình. Và hình thành một tâm hồn như vậy rất quan trọng đối với khả năng sống ích kỷ và hạnh phúc của bạn. Trở nên ích kỷ, như tôi đã nói, có nghĩa là theo đuổi các giá trị của bạn - các giá trị khách quan giúp gia tăng hạnh phúc của bạn. Một người ích kỷ có những giá trị: trở thành một người-đánh-giá14 và hành động để thúc đẩy giá trị. Đánh giá bản thân là trung tâm trong cuộc sống của một người ích kỷ.

Nhưng điều quan trọng là phải hiểu rằng đánh giá không chỉ là ‘muốn’.

Đánh giá là một hoạt động lý tính. Nó xuất phát từ tư duy, được hướng dẫn bởi lý lẽ, một loại kỷ luật. Để trở thành một người ích kỷ thành công, bạn phải học cách đánh giá. Đánh giá ích kỷ không phải là bản năng, và cũng không phải là bản năng thứ hai. Nó đòi hỏi sự lựa chọn mục đích thông minh, cũng như các phương tiện để đạt được những mục đích ấy.

Bạn phải đánh giá các giá trị tiềm năng, liệt kê các mục đích mà bạn ấp ủ, tương quan với bức tranh lớn về cuộc sống của bạn, cùng tất cả các yếu tố của nó – tất cả các giá trị, cam kết và mục đích trung tâm của bạn. Để đạt được hạnh phúc, bạn phải học những cách ích kỷ để xử lý các mong muốn của mình: làm thế nào để quản lý chúng, khi nào nên nhượng bộ chúng, khi nào không; chính sách nào sẽ chi phối chúng, làm thế nào để đánh giá chúng, xác định mong muốn nào thì tôi nên nghĩ là: “Không, đó là khỏe mạnh, đó là bình thường, điều đó ổn thôi, đó là dấu hiệu cho thấy đang có vấn đề. Đợi đã, đó là sản phẩm của những giả định sai lầm, hay ít nhất là đáng ngờ. Đó có thể là một vấn đề tâm lý mà tôi phải xử lý, phải không?”

Một lần nữa, bạn phải học cách quản lý mong muốn của mình, trở thành một người đánh giá hợp lý và nghiêm túc. Sự ích kỷ, nhắc lại lần nữa, sự ích kỷ là đòi hỏi khắt khe. Nó không chỉ đơn giản là những gì còn sót lại sau khi bạn từ chối lòng vị tha, được chứ? Nó không chỉ đơn thuần là quan điểm mặc định. Vị kỷ duy lí là một thành tựu tích cực.

Vẫn còn một vài luận điểm nữa để hiểu rõ hơn về chủ nghĩa vị kỷ duy lí.

Chủ nghĩa vị kỷ không phải là chủ nghĩa khoái lạc. Đây là phần 3g trong tài liệu. Chủ nghĩa khoái lạc là học thuyết cho rằng niềm vui là tiêu chuẩn của giá trị. Niềm vui và nỗi đau thiết lập chuẩn mực cho tốt và xấu, đúng và sai. Nếu điều gì đó khiến bạn cảm thấy tốt thì đó là vì nó tốt; nếu nó làm bạn cảm thấy tồi tệ, nếu nó gây đau đớn hoặc khó chịu cho bạn, nó hẳn phải là điều xấu. Hãy nghĩ lại về chủ nghĩa vị kỷ, chủ nghĩa vị kỷ của Rand. Chủ nghĩa vị kỷ của Rand lập luận rằng bạn nên theo đuổi tư lợi duy lí. Nhưng lợi ích cá nhân không tương đồng với niềm vui. Mọi người nhầm lẫn giữa hai khái niệm này vì sự chồng chéo liên tục giữa lợi ích cá nhân và niềm vui thú. Nhiều người thấy việc tập thể dục vừa vui vừa tốt cho họ, tốt cho hệ tim mạch của họ, v.v., phải không? Đọc một cuốn sách cũng có thể vừa thú vị vừa tốt cho bạn. Bạn có thể rút ra những bài học quý giá từ cuốn sách, có thể là một cuốn sách kỹ năng, có thể là một cuốn sách về đầu tư, có thể là tiểu thuyết hư cấu của một tác giả nổi tiếng, v.v

Tuy nhiên, sẽ là một sai lầm khi kết luận rằng mọi thứ dễ chịu đều là lợi ích cá nhân hoặc mọi điều phục vụ cho lợi ích của bạn đều sẽ dễ chịu. Và không khó để xác định những trường hợp mà hai khái niệm này tách rời nhau, phải không? Đôi khi sẽ thú vị hơn nếu đi dự tiệc nhưng lợi ích tốt nhất của bạn lại là ở nhà và học cho kỳ thi vào sáng mai. Đôi khi thật khó chịu khi phải đi đến nha sĩ nhưng việc này lại thật sự là lợi ích của bạn. Đôi khi bạn thực sự muốn hét vào mặt ông chủ, nhưng đó lại không phải là lợi ích tốt nhất của bạn. Những ví dụ này tôi nghĩ là khá đơn giản và không hề khó hiểu. Chúng không hề phức tạp, đúng chứ? Nói suông thì thật dễ. Tuy nhiên, trên thực tế, tôi nghĩ đó thực sự là một trở ngại thường xuyên.

Trong những trường hợp cụ thể, khi có điều gì đó hấp dẫn, dạng như: “điều đó thật thú vị, thật tuyệt”, chúng ta thường nhầm lẫn giữa hai cảm giác và suy nghĩ rối rắm về những gì lợi ích cá nhân thật sự sẽ lên tiếng. Vì vậy, điều tôi muốn nói ở đây là: hãy cẩn thận. Bạn thực sự muốn tiêu hóa điểm này về mặt lý thuyết, thực tế là “niềm vui và lợi ích không phải là một và không đồng nghĩa với nhau” và hãy ghi nhớ điều này khi đưa ra quyết định.

Hạnh phúc không đơn giản đạt được bằng cách làm bất cứ điều gì bạn muốn làm, bất cứ điều gì bạn cảm thấy tốt đẹp. Chủ nghĩa vị kỷ không giống với chủ nghĩa khoái lạc bởi vì chủ nghĩa khoái lạc coi niềm vui là tiêu chuẩn của những gì bạn nên làm và không phục vụ hạnh phúc thực sự của bạn. Đó không phải là một hướng dẫn đáng tin cậy.

Cần phải rõ ràng tất cả những gì chúng ta đã nói cho đến giờ, rằng chủ nghĩa vị kỷ chân chính không phải là chủ nghĩa cảm xúc.

Sự vị kỷ không để cảm xúc điều khiển và kiểm soát lựa chọn của bạn. Lý trí nên là người hướng dẫn của bạn. Cảm xúc là tác động trở lại. Những cảm xúc cụ thể mà bạn trải nghiệm là kết quả của những điều bạn tin tưởng và đánh giá của bạn về chúng. Chẳng hạn, bạn về nhà và kiểm tra tin nhắn của mình. Và Chúa ơi, bạn nghe thấy giọng nói của bác sĩ trên hộp thư thoại, ngữ điệu có vẻ nghiêm trọng. Và bạn đang mong đợi kết quả sinh thiết, phải không? Vậy nên tim bạn thắt lại, và cảm xúc của bạn là: trời ơi, đó hẳn là một tin xấu. Hoặc một ví dụ khác sáng sủa hơn: bạn đang rất vui mừng vì nhận được thông báo trúng tuyển từ trường đại học trong mơ của mình. Tại sao? Bởi vì bạn nghĩ rằng “Tôi đã đậu rồi” đúng chứ? Nó là cảm xúc: “Tôi muốn tới đó, tôi muốn theo học ngôi trường đó hơn bất cứ người nào hay bất kỳ nơi nào khác và giờ tôi biết tôi có thể làm được, ít nhất trước khi tính đến những vấn đề tiền bạc khác, phải không? Giờ đây, tôi biết rằng điều đó có thể.”. Xin nhắc lại một lần nữa, một cảm xúc phản ứng với một sự kiện dựa trên niềm tin của bạn và đánh giá của bạn về sự kiện đó. Nhưng, bởi vì niềm tin và đánh giá làm cơ sở cho cảm xúc của chúng ta có thể sai, chúng không phải là thước đo đáng tin cậy về những gì thực sự tốt cho bạn, đúng chứ? Bạn có thể đã hiểu nhầm giọng nói trên hộp thư thoại của bác sĩ, phải không? Có lẽ tất cả chúng ta đều trải nghiệm đôi lần mình đã thực sự tức giận với một người dựa trên điều mà ta nghĩ họ đã làm, và sau đó phát hiện ra họ đã không làm điều đó, hoặc hoàn cảnh khá khác biệt, vì vậy, cơn giận là vô lý, phải không? Đó là lý do tại sao cảm xúc không phải là một người dẫn đường tốt. Vì vậy, một lần nữa, chủ nghĩa vị kỷ duy lí không phải là chủ nghĩa cảm xúc. Tuy nhiên, vị kỷ duy lí không phải là chủ nghĩa cảm xúc, nhưng nó lại mang đầy đủ cảm xúc. Sự tư lợi duy lí là sự tư lợi về mặt cảm xúc, nó đầy đam mê. Không phải bởi ý muốn, không phải bằng nỗ lực có chủ ý, mà là tự nhiên. Nếu bạn quan tâm đến một cái gì đó, bạn sẽ có cảm xúc với nó. Sự thăng trầm của nó sẽ có tác động đến bạn. Đó không phải là một lựa chọn có tính toán, đó không phải là một kỹ năng được trau dồi, đó là thực tế cấu trúc của chúng ta.

Một người thực sự tư lợi theo đuổi lợi ích tốt nhất của mình là người được đầu tư. Họ muốn những gì tốt cho họ, vì vậy, họ quan tâm. Họ cảm nhận về những điều ảnh hưởng đến hạnh phúc của mình, tất cả mọi thứ: các ứng cử viên chính trị, các nội quy mới tại văn phòng, người phục vụ đã nhầm lẫn món ăn họ gọi, đúng chứ? Mọi thứ đều quan trọng. Điều này không có nghĩa là mọi thứ đều quan trọng như nhau. Thỉnh thoảng tôi phải tự trấn an mình rằng: “Được rồi, bình tĩnh nào, anh ta chỉ lấy nhầm cà phê thôi mà...”. Tuy nhiên, người vị kỷ cảm nhận được cảm xúc của mình, họ chấp nhận cảm xúc ấy, họ không bị chúng chi phối. Đây là lý do tại sao vị kỷ không phải là chủ nghĩa cảm xúc. Người vị kỷ không bị chi phối bởi cảm xúc. Họ không gán cho cảm xúc một vai trò nhận thức, hoặc vai trò ra quyết định mà chúng không thể thực hiện được. Nhưng họ không xua đuổi cảm xúc của mình, họ không xấu hổ về chúng. Họ xem chúng là nguồn thông tin về họ, về niềm tin và giá trị của chính họ, vốn có thể rất đích đáng, nếu họ phân tích chúng, nếu họ tự suy ngẫm về chúng và chúng tạo ra niềm vui của cuộc sống.

Sáng hôm nay, tự nhiên tôi nhớ tới câu thoại từ một vở kịch mà tôi thích. Và nếu tôi nghĩ tới nó sớm hơn, tôi có thể đã xem xét một bối cảnh để đề cập đến nó một cách rõ ràng hơn cho bạn, nhưng tôi nghĩ bây giờ tôi có thể nói về nó. Đó là một vở kịch của Tom Stoppard có tên là The Invention of Love - Nguồn gốc của Tình yêu thương, dựa trên cuộc sống của A.E. Housman, một số bạn có thể biết ông ta. Ông là một nhà thơ và là một một giáo sư văn học cổ điển tại Oxford, ồ có thể đó là Cambridge. Có một cảnh trong vở kịch, và tôi nghĩ đó là những gì đã xảy ra. Giáo sư Housman gọi nhầm tên một sinh viên, và sinh viên đó đáp lại ông, đại loại là “Ồ, em không phiền đâu ạ, em không quan tâm, không sao đâu ạ”. Và Hausman trả lời: “Em không suy nghĩ gì ư, Graves? Thật sự không suy nghĩ gì à? Thế mà toàn bộ cuộc sống lại nằm trong suy nghĩ đấy.” Vâng, cuộc sống nằm trong suy nghĩ, trong mối bận tâm đó.

Một quan niệm sai lầm cuối cùng tôi muốn sửa chữa: Chủ nghĩa vị kỷ không có nghĩa dẫm đạp người khác, không có nghĩa coi người khác là phương tiện để bạn đạt được mục đích. Tất cả các bạn sẽ không phải là những nhân vật phụ trong một bộ phim về tôi. Sự vị kỷ duy lí không phải là lợi dụng người khác hay làm tổn thương họ. Chủ nghĩa vị kỷ không kêu gọi một người thao túng, ngược đãi người khác. Lý do đơn giản là: hành hạ người khác không phải là lợi ích của một người. Một định kiến vốn có trong suy nghĩ của nhiều người là: vì lòng vị tha kêu gọi tôi hy sinh cho người khác, sự ích kỷ có nghĩa là người khác phải hy sinh cho tôi. Nhưng toàn bộ khuôn mẫu đó đã bị hiểu sai. Sự hy sinh không phải là một thành tố thiết yếu của chủ nghĩa vị kỷ duy lí.

Hãy nghĩ về ý nghĩa của sự hy sinh. Đó là sự từ bỏ một giá trị. Chính xác hơn, hy sinh là hoán đổi một giá trị lớn hơn cho một giá trị nhỏ hơn. Từ bỏ 0,25$ để đổi lấy cơ hội có được 1$ không phải là một sự hy sinh, mà là một khoản đầu tư. Cuộc sống đòi hỏi nhiều trao đổi như vậy: từ bỏ một giá trị nhỏ hơn để đạt được giá trị lớn hơn. Tôi muốn tiết kiệm tiền, nhưng tôi cũng muốn đi học đại học. Và bởi vì vế thứ hai15 có giá trị hơn đối với tôi, tôi xem xét tất cả mọi thứ, tôi đã đổi tiền tiết kiệm để được đi học. Song, điều đó không phải là một sự hy sinh. Đó là một hành động ích kỷ, và thường là ích kỷ thông minh.

Bây giờ, một lần nữa, nhớ lại những chỉ dẫn cơ bản về tính vị kỷ: Bạn nên theo đuổi lợi ích cá nhân của bạn, đúng chứ? Thúc đẩy trạng thái hạnh phúc của riêng bạn. Nó không hề đề cập đến người khác. “Người khác” không hề liên quan đến những chỉ dẫn về sự ích kỷ. 

Lòng vị tha quy định: “Hy sinh bản thân mình vì người khác, hạ mình xuống trước người khác, đặt lợi ích của người khác lên hàng đầu.”

Chủ nghĩa vị kỷ quy định: “Hành động vì chính mình”. Chủ nghĩa vị kỷ không nói: “Hy sinh người khác cho bản thân mình”. Chủ nghĩa vị kỷ cũng không nói: “Bóc lột người khác là cách tốt nhất để làm điều này”. Theo quan điểm của Rand thì không. Trong thực tế, nhiều điều tư lợi chúng ta làm hàng ngày không liên quan gì đến người khác, phải không? Hãy nghĩ về buổi sáng của bạn cho đến giờ, hoặc bất cứ khoảng thời gian nào khác trong ngày. Bạn đã làm điều gì vì lợi ích bản thân hôm nay chưa? Có lẽ bạn đã chủ ý ăn một bữa sáng lành mạnh, phải không? Có lẽ bạn đã uống vitamin hoặc thuốc bổ vì bạn nghĩ rằng chúng tốt cho bạn, đúng chứ? Có lẽ bạn đã chạy bộ, hoặc đi tập gym, hoặc đã thực hiện những bài tập dãn cơ để lưng bạn không bị đau trở lại, hay có lẽ bạn đã thiền vì bạn nghĩ rằng nó có ích (tôi đã thiền vào sáng nay).

Có phải những hành động ích kỷ này phụ thuộc vào việc lợi dụng người khác? Dựng chướng ngại vật trên con đường của họ? Không phải vậy. Rand có nhiều điều để nói về mối quan hệ đúng đắn giữa người với người, chủ yếu trong các cuộc thảo luận về công lý và quyền lợi. Quan điểm của tôi ở đây chỉ đơn giản là một người hoàn toàn có thể sống vì lợi ích bản thân mà không hề gây tổn hại cho người khác. Quả thật, một người chỉ có thể tư lợi bằng cách nhận ra rằng những người xung quanh có nhiều thứ để đề nghị anh ta hơn là những gì anh ta có thể chiếm được từ việc trục lợi người khác. Lợi dụng người khác không phải là cách tạo ra lợi ích cá nhân.

Chủ nghĩa vị kỷ yêu cầu điều gì: Đức hạnh hợp lý

Tất cả những gì tôi trình bày đã giải thích ý nghĩa cơ bản của chủ nghĩa vị kỷ duy lí, và làm rõ vị kỷ là gì. Đó là đặc tính cơ bản. Vị kỷ “ra sao” cũng rất quan trọng. Bởi vì mục tiêu hạnh phúc của bạn bao gồm một mạng lưới phức tạp các mục đích có liên quan với nhau, và bởi vì con đường đến với hạnh phúc không hiển nhiên và cũng không dễ dàng. Rand tập trung vào cách làm thế nào để thúc đẩy lợi ích cá nhân thông qua phân tích của bà về những đức tính cụ thể. Trong bài giảng này chúng ta không có thời gian để đi sâu vào những đức tính đó. Nhưng tôi chỉ đơn giản muốn cung cấp một cái nhìn tổng quan, và chúng ta sẽ xem xét kỹ hơn hai trong số các đức tính ấy ở phần tiếp theo của bài giảng.

Vị kỷ duy lí là một quy tắc của bảy đức tính cốt yếu16, và tôi có đề cập đến những điều này trong tài liệu. Đức tính trung tâm và bao trùm trong quan điểm của Rands là tính duy lí (rationality)- tôn trọng sự thật, tôn trọng tính ưu việt của sự tồn tại, luật định danh17 và sử dụng các suy luận logic từ thực tại quan sát được. Đây phải là hướng dẫn cho tất cả mọi thứ bạn làm. Song, bà cũng xác định sáu đức tính khác là ứng dụng của tính duy lí trong các loại quyết định chính mà con người thường xuyên phải đối mặt.

Sáu đức tính khác mà bà đã đưa ra là trung thực (honesty), công lí/bình đẳng (justice18), chính trực (integrity), độc lập/tự lập (independence), năng suất (productiveness), và kiêu hãnh (pride).

Bây giờ, hãy lưu ý rằng ba đức tính đầu tiên: trung thực, công lí/bình đẳng, chính trực được ca ngợi trong nhiều lý thuyết đạo đức, trong khi những đức tính còn lại thì không. Ví dụ, năng suất, trong điều kiện tốt nhất thường được xem là một vấn đề về tính cẩn trọng19 hơn là một vấn đề đạo đức. Độc lập/Tự lập, hiếm khi được coi là đạo đức và thường bị lên án là cá nhân, tự cô lập, trái với xu hướng phụ thuộc lẫn nhau của con người, đúng chứ? Một bệnh lý bài xích xã hội để được tự lập. Sự kiêu hãnh, bị kết án từ lâu là một trong số bảy tội chết người, trong khi sự khiêm nhường được ca tụng. Nhưng lưu ý rằng, ngay cả ba đức tính được tán thành rộng rãi theo thói thường: trung thực, công lí/bình đẳng, chính trực thì cách hiểu của Rand về mỗi đức tính này và tại sao chúng là những đức tính đạo đức, cũng khác biệt.

Bởi vì lý thuyết của bà vị kỷ từ đầu đến cuối.

Ví dụ, trường hợp cho sự trung thực, theo quan điểm của Rand, trường hợp về sự trung thực không dựa trên vai trò của nó trong các mối quan hệ xã hội, trong việc bồi dưỡng thiện chí và niềm tin giữa người với người (mặc dù nó có thể có những tác động đó). Thay vào đó, sự trung thực dựa trên căn cứ thực tế là những thứ giả mạo không thay đổi được điều gì cả, bất kể bạn đang cố lừa ai.

Tương tự như vậy, công lí/bình đẳng không đồng nghĩa với sự hy sinh cao cả vì lợi ích của người khác, bạn biết đấy, “Tôi đã chịu đựng tổn thất nhưng tôi đã làm điều đúng đắn để chia sẻ cho cô ấy phần của cổ”. Không. Công lí/Bình đẳng ở đây là một đề xuất cùng có lợi: một sự trao đổi các giá trị. Đối xử với một người theo cách mà họ xứng đáng được hưởng, thưởng cho họ, hoặc trừng phạt họ một cách thích đáng. Khi làm như vậy tôi đang thành thật về họ và về ảnh hưởng của họ đến lợi ích cá nhân của tôi. Đó là một đề xuất ích kỷ. Và một lần nữa, bạn có thể giải thích thêm những điều này một cách sâu sắc hơn. Bạn cũng có thể lấy ví dụ về chính trực. Ayn Rand đã nói rất nhiều về tất cả các đức tính. Tiến sĩ Peikoff phân tích sâu hơn về những đức tính này trong tác phẩm Objectivism: The philosophy of Ayn Rand (Tạm dịch: “Chủ nghĩa khách quan: Triết lý của Ayn Rand”). Và cuốn sách của tôi Ayn Rand’s Normative Ethics: The Virtuous Egoist (Tạm dịch: “Đạo đức chuẩn mực của Ayn Rand: Người vị kỷ đức hạnh”) đã dành các chương riêng để cố gắng phát triển những cách giải thích và phân tích về các đức tính này, và cũng đưa ra một số đức tính thông thường khác để xem xét chúng ta nên phản ứng như thế nào khi đối mặt với tính vị kỷ phi lý.

Ở đây, quan điểm của tôi đơn giản là chỉ ra: mặc dù cho đến giờ tôi vẫn tập trung vào nhiều điểm như vị kỷ không phải là-gì và lợi ích cá nhân không phải là-gì, tôi chỉ đơn giản muốn chỉ ra rằng “tài liệu khách quan” cung cấp một kho tư liệu phong phú về sự vị kỷ duy lí từ một quan điểm tích cực hơn nhiều. Và tôi đã liệt kê một vài cuốn sách nên đọc trong tài liệu của bạn20.

Giờ hãy tóm tắt lại nào. Một vài suy nghĩ cuối cùng. Kết thúc Phần Một, bằng cách chỉ ra một số quan niệm sai lầm, tôi hy vọng bây giờ bạn đã có một sự hiểu biết rõ ràng hơn, và chính xác hơn về chủ nghĩa vị kỷ duy lí. Đây là những gì Ayn Rand muốn truyền tải. Quan điểm đạo đức của bà hoàn toàn khác biệt với quy ước truyền thống. Chúng rất kích thích. Tôi hy vọng, nếu bạn mới tìm hiểu về triết học Khách quan, tôi hy vọng rằng bạn sẽ bị kích thích để suy nghĩ nhiều hơn về logic của sự hy sinh bản thân và tính logic của chủ nghĩa vị kỷ duy lí: đọc nhiều hơn, lắng nghe nhiều bài giảng hơn; Tôi hy vọng bạn sẽ suy nghĩ nghiêm túc hơn về một chuẩn mực đạo đức, cho rằng không có gì sai khi theo đuổi lợi ích cá nhân của bạn và mọi thứ đúng đắn về nó, miễn là bạn theo đuổi nó một cách hợp lý và hành động dựa trên các nguyên tắc đạo đức cần thiết để đạt được nó. Vì một thực tế không thể phủ nhận là: con người sống, tồn tại và phát triển cả về vật chất và tinh thần bằng cách làm những điều tốt cho bản thân, cho dù bạn là đứa trẻ sơ sinh mà chúng ta đã nói trước đó, cho dù bạn 19, 35 hay 85 tuổi.

Cuộc sống và hạnh phúc của bạn phụ thuộc vào việc bạn làm và điều bạn đạt được: một công việc, một ngôi nhà, một người bạn hay một cảm giác mãn nguyện, việc thực hiện những điều giúp bạn tiếp tục tiến về phía trước. Giá trị của bạn là nhiên liệu duy trì sự sống cho bạn. Lên án một người ích kỷ tìm kiếm những thứ như vậy cũng giống như là lên án một người muốn sống. “Sự ích kỷ là đức hạnh”, như tiêu đề cuốn sách của Ayn Rand tuyên bố. Và đó là con đường dẫn đến hạnh phúc, như chúng ta sẽ thấy trong phần II. Cảm ơn các bạn.

Phần hỏi đáp

Bạn có nhiều thời gian để đặt câu hỏi. Và đây là nơi tôi cho là...Bạn biết đấy, tôi đã nói rằng chúng ta không phải tự nhắc mình thở vào mỗi buổi sáng, nhưng tôi có một mẩu giấy ghi nhớ nhắc tôi phải thở trước những câu hỏi, vì vậy, tôi phải cố gắng nhớ rằng: nên hít một hơi thật sâu.

Hỏi (H): Bà có đồng ý rằng tính vị kỷ duy lí có thể hoàn toàn nhất quán với việc mạo hiểm cuộc sống của một người trong những tình huống nhất định? Tôi muốn trích dẫn ở đây hai ví dụ, một là: thực hiện các hành động cụ thể gây nguy hiểm cho cuộc sống của bạn. Ayaan Hirsi Ali có thể lặng lẽ từ bỏ đạo Hồi, nhưng vì cô ấy công bố điều đó, cô sẽ cần vệ sĩ cho đến hết đời. Tôi không nghĩ cô ấy thờ ơ với sự sống của mình. Ví dụ thứ hai là về các loại nghề nghiệp vốn có rủi ro: những người lính, lực lượng ứng cứu khẩn cấp, vâng, chúng tôi có một sáo ngữ, ít nhất ở New York, rằng hầu hết mọi người chạy trốn khỏi các tòa nhà đang cháy, còn những người dũng cảm này chạy về phía ấy.

Đáp (Đ): Vâng, đó là một câu hỏi rất thú vị. Và vâng, tôi nghĩ rằng việc theo đuổi hợp lý lợi ích cá nhân và hạnh phúc của bạn có thể tương hợp với việc thực hiện các hành động mạo hiểm trong cuộc sống. Bởi vì theo một cách nào đó, điều này hơi phức tạp, nhưng theo đuổi cuộc sống của bạn là theo đuổi một cuộc sống chứa đầy những điều mà bạn coi trọng. Theo một cách nào đó, đây là một biến thể về điểm tôi đã đề cập: cuộc sống của bạn không phải là một dự án khoa học, đúng chứ? Cuộc sống của bạn không phải để xem người này có thể sống được bao lâu, bạn biết đấy, chỉ là tuổi thọ thuần túy. Không, chất lượng cuộc sống là điều khiến bạn muốn duy trì cuộc sống của mình. Nhưng chất lượng cuộc sống bao hàm các giá trị của bạn, các điều kiện mà theo đó bạn coi trọng việc tiếp tục sống. Một người chống đối chính trị Hồi giáo như Ayaan Hirsi Ali nghĩ như thế này: “Tôi không muốn một cuộc sống phải im lặng về những vấn đề có ý nghĩa rất lớn đối với tôi. Tôi hiểu rằng nói ra những điều này là tôi đang mạo hiểm đánh đổi một số thứ. Nhưng những gì tôi chắc chắn sẽ mất nếu lựa chọn khác đi, là những thứ có giá trị lớn hơn đối với tôi. Vì vậy, tôi cho rằng cô ấy không hy sinh bất cứ điều gì khi cô ấy nghĩ: “Không, tôi muốn một loại cuộc sống nhất định. Tôi sẵn sàng trả giá cho cuộc sống ấy, kể cả bằng cách chấp nhận một số rủi ro nhất định”. Vì vậy, việc theo đuổi các giá trị của bản thân có thể có ý nghĩa đối với một người tư lợi duy lí, sẵn sàng mạo hiểm những giá trị đó trong các ví dụ và trường hợp mà bạn đã nêu ra, cũng như trong các trường hợp khác.

H: Bà có thể giải thích tỉ mỉ sự khác biệt giữa “sự ích kỷ” và “sự vị kỷ”? Đôi khi tôi sử dụng hai từ này với cùng một ý nghĩa và tôi rất muốn nghe ý kiến của bà.

Đ: Vâng, tôi có xu hướng sử dụng chúng thay thế cho nhau và tôi không nghĩ có gì sai khi sử dụng chúng thay thế cho nhau. Và tôi nghĩ rằng cả hai thuật ngữ này nên được đón nhận mà không có gì phải hổ thẹn. Ayn Rand đang nói về sự ích kỷ. Đây là ý thức về một “cái tôi” và hành động để có một “cái tôi”, để phát triển một “cái tôi”, để phục vụ một “cái tôi”. Và, bạn biết đấy, đôi khi mọi người tự hỏi, tại sao bạn lại phải sử dụng thuật ngữ khó chịu đó. Tại sao? Bởi vì nó đúng là như vậy. Và bà ấy không muốn chạy trốn hay né tránh vấn đề này. Nó giống như kiểu: “Hãy nói về điều này”. Bạn gọi nó là những thứ khác, cố gắng nói giảm nói tránh? Ích kỷ là ích kỷ và chỉ thế thôi. Theo truyền thống, theo cách mọi người thường nói, tôi tin rằng chúng ta thường xuyên... cho phép tôi nói một vài điều, chúng ta thường lên án một cái gì đó mà ai đó đã làm là ích kỷ. Và trong nhiều trường hợp, họ thật sự đã làm điều gì đó đáng bị phê bình, một việc làm sai và nên bị chỉ trích. Nhưng xã hội chúng ta có xu hướng, sử dụng một cách rất “thô thiển, lỗ mãng” và tóm gọn mọi thứ: đó là một hành động “thật ích kỷ”. Ở đây, nó có thể là một hành động vô tâm, có lẽ nó tệ hơn thế, có lẽ là “lừa bịp” và “thao túng”. Nhưng chúng ta chỉ cần chỉ ra chính xác lỗi của người đó nằm ở đâu, hay “điều sai lầm đang bị cáo buộc trong việc mà ai đó đang làm” là gì, để có thể đánh giá liệu thực sự có điều gì đó sai hay không? Tôi hiểu rằng mọi người có xu hướng sử dụng thuật ngữ này để mô tả hành vi mà đôi khi, trên thực tế, là sai. Nhưng đó không phải là những gì chúng ta đang nói, và biện pháp để sửa sai không phải là lẽ ra anh ta nên vị tha hơn.

H: Tôi muốn sửa lại câu hỏi một chút, ý tôi muốn hỏi là, theo thuật ngữ tích cực, trong phạm vi của Chủ nghĩa Khách quan, bà phân biệt giữa “chủ nghĩa vị kỷ” và “tính ích kỷ” như thế nào? Rõ ràng cả hai đều tích cực.

Đ: Tôi vẫn sử dụng cả hai thay thế cho nhau, ích kỷ, tư lợi, chủ nghĩa vị kỷ (chủ nghĩa vị thân), theo đuổi lợi ích cá nhân, vâng, và tôi không biết ai có thể hiệu chỉnh tôi. Tôi cũng không biết trong phạm vi của chủ nghĩa Khách quan hoặc các nghiên cứu học thuật về chủ nghĩa Khách quan, lại có bất kỳ sự phân biệt cụ thể nào giữa hai thuật ngữ này. Tôi không nghĩ vậy.

H: Thực ra tôi có cùng câu hỏi, tôi định hỏi là bà nghĩ gì về sự khác nhau nếu có những sắc thái khác nhau giữa lợi ích cá nhân và sự ích kỷ nhưng cơ bản là ông ấy vừa hỏi rồi. Nên tôi sẽ chỉ hỏi tại sao bà nghĩ Ayn Rand lên án lòng vị tha mà không chỉ là sự hy sinh vì định nghĩa của bà ấy về vị tha là hy sinh bản thân. Nhưng khi bà tìm hiểu, ví dụ chỉ cần gõ nhanh vào Google sẽ ra “hy sinh bản thân là hành động từ bỏ lợi ích hay mong muốn của một người để giúp những người khác hoặc để thúc đẩy một sự nghiệp cao cả nào đó”. Nhưng vị tha cũng tương tự như vậy nói rằng đó là “bày tỏ sự quan tâm một cách vô tư và vì người khác, vì hạnh phúc của người khác, một cách không ích kỷ”. Nhưng cũng có những từ đồng nghĩa hợp lý ở trong đó như trắc ẩn, tử tế, nhân từ. Và tôi nghĩ rằng rất nhiều lần khi bạn bè của tôi nghe Ayn Rand lên án lòng vị tha, họ nghĩ rằng bà ấy đang lên án việc sống tử tế và thương người.

Đ: Vâng, tôi muốn nói vài điều. Bạn chắc chắn sẽ muốn cẩn thận khi nói chuyện với bạn bè về những gì bạn ủng hộ hoặc những gì Ayn Rand ủng hộ. Ayn Rand không chống lại sự nhân từ, lòng tốt, và thậm chí không chống lại hoạt động từ thiện, bạn biết đấy, kiểu như: “Chúng tôi không quyên góp từ thiện!”. Cái bà chống lại là sự hy sinh – cốt lõi của lòng vị tha. Chủ nghĩa vì người khác. ‘Người khác’ mới là mối bận tâm, không phải ‘chính bạn’. Bạn, ít quan trọng hơn, phải không? Theo một số cách, thật không may, không có ngôn từ nào có thể truyền tải hết những gì bạn muốn nói, ý tôi là, các vấn đề triết học, bạn phải có những cuộc trò chuyện với bạn bè để giải thích cụ thể: “Mình không có ý này, và mình sẽ giải thích tại sao mình không có ý này, và lý do tại sao Ayn Rand không có ý này...”, và điều đó đòi hỏi bạn phải tư duy, chẳng hạn như “hoạt động từ thiện có thể phù hợp với lợi ích cá nhân duy lí như thế nào?”. Nếu bạn chưa nghĩ về điều đó thì chúng ta nên trao đổi sau và như thế bạn có thể bắt đầu suy nghĩ về nó và vân vân.

<>

Bạn biết đấy, chẳng hạn, bạn bè của bạn, tôi không có ý xúc phạm đến họ, nhưng tôi không nghĩ họ đi loanh quanh với định nghĩa Google về lòng vị tha trong tâm trí, bất kỳ định nghĩa nào kiểu như thế và cách nó giải thích những từ đồng nghĩa tốt đẹp như trong một số từ điển nào đó, ví dụ như “Lòng trắc ẩn”, ai có vấn đề gì chống lại “lòng trắc ẩn” chung chung như thế. Tóm lại, không có giải pháp ngôn từ nào có thể giải thích ngắn gọn được những thuật ngữ như vậy. Và nếu người bạn đó nghiêm túc suy nghĩ về vấn đề này, thì cần phải giải thích cho họ, nhưng về cơ bản, lòng vị tha là sự hy sinh và sự hy sinh chính là yêu cầu để sống vị tha. Và mặc dù ngôn ngữ được sử dụng phổ biến, giáo dục tất cả chúng ta rằng nên sống vị tha và phải biết tự hy sinh, thì chính ngôn ngữ lại thay đổi theo thời gian, v.v. Bản chất là như nhau, và đó là bản chất mà bà ấy đang từ chối, và tôn vinh cũng như ủng hộ sự ích kỷ.

H: Người ta thường nói rằng trẻ em ích kỷ, hoặc em bé ích kỷ, và bà sử dụng cụm từ “Đứa trẻ ích kỷ khó chịu”. Vì vậy, tôi muốn hỏi liệu đứa trẻ có ích kỷ hay không, bởi vì mặc dù nó hành động vì lợi ích cá nhân nhưng nó không có ý thức tự giác để lựa chọn hành động ấy?

Đ: Tôi không nghĩ rằng đứa bé đang đưa ra lựa chọn vị kỷ duy lí. Vì vậy, theo nghĩa đó, trẻ em đang ở cấp độ tiền-đạo-đức. Tôi nghĩ rằng, ở đây các nhà khoa học có thể không đồng ý với tôi, phải không? Nhưng, vâng, lợi ích cá nhân duy lí là một sự lựa chọn hợp lý, có chủ ý, có ý chí, có nhận thức. Và đúng là một đứa trẻ không thể đưa ra những lựa chọn kiểu như vậy khi nó bú sữa mẹ, hay làm những điều đó. Vì vậy, tôi không có ý, đúng hơn tôi chỉ gọi đùa là “một đứa trẻ ích kỷ khó chịu” vì đứa trẻ làm những điều tốt cho nó, phải, và tất cả chúng ta đều hạnh phúc và cổ vũ nó vì điều đó. Bởi vì, bạn biết không, thật “kinh hoàng” nếu nói: đứa trẻ muốn “sống”. Nhưng đó là những gì Tara muốn làm khi Tara đưa ra một quyết định ích kỷ, đúng chứ? Nó giống như, “vâng, cô ấy muốn sống, cô ấy muốn được hạnh phúc”. Đó là những gì Mary làm, hay Henry làm khi Henry đưa ra bất kỳ quyết định ích kỷ nào. Nó không giống như kiểu: chúng ta sẽ để con sống như vậy trong vài tháng đầu, ồ, nhưng sau đó chúng ta sẽ dạy con về lòng vị tha, được chứ? Nhưng bạn hoàn toàn đúng, đúng vậy, đó là tiền-lý-trí và tiền- ích-kỷ. Hay đứa trẻ cũng không phải là một người vị tha. Nếu đứa trẻ bị bệnh và từ chối sữa mẹ khi nó thực sự cần sữa, hoặc một cái gì đó, thì nó giống như: “Ồ, con thật có lòng vị tha, chúng ta sẽ đưa con đến OCON-Hội nghị thường niên của những người theo chủ nghĩa Khách quan”.

H: Lúc nãy, bà có nói: lợi ích cá nhân duy lí không phải là chủ nghĩa hưởng thụ. Bà đã đưa ra một số ví dụ về “làm một số thứ vì niềm vui” và việc ‘tại sao đó lại là một ý tưởng tồi’. Và dường như đối với tôi, ở từng việc trong mỗi ví dụ, bà sẽ có niềm vui ngắn hạn, và những thứ đó sẽ đánh đổi với niềm vui dài hạn. Và tôi tò mò bà phân tích thế nào về niềm vui dài hạn như là một chuẩn mực đạo đức.

Đ: Một câu hỏi thú vị, và nó cho tôi..., được thôi, một vài điều. Tôi muốn nhắc lại rằng không gì chống lại niềm vui, nhưng mọi thứ chống lại niềm vui đang trở thành tiêu chuẩn đạo đức mà bạn dựa trên đó để đưa ra quyết định, và qua đó bạn cố gắng đánh giá những gì thực sự sẽ tốt hay xấu cho một cá nhân, đúng chứ? Và tôi tin rằng điều đó cho tôi cơ hội để nói: mặc dù phân biệt các tác động dài hạn với các tác động ngắn hạn của một hành vi nhất định là rất quan trọng, điều đó không phải là tất cả để có thể hiểu một cách đầy đủ, và sâu sắc ‘lợi ích cá nhân của bạn là gì’. Vấn đề không chỉ là ngày mai so với hôm nay hay năm sau so với tuần này. Ngoài ra, bạn cũng phải tính đến toàn bộ phạm vi, 360 độ cuộc đời; và lợi ích; và tất cả các giá trị của bạn.

Vì vậy, trong vài ví dụ ở các điểm khác nhau mà tôi đã đề cập, tôi đã cố gắng đưa ra những tham khảo: à, à, bạn biết đấy, thu nhập tạo ra sự khác biệt lớn đối với trạng thái hạnh phúc của một người nhưng đời sống hôn nhân, mạch cảm xúc đối với đời sống, đời sống tâm lý, các mối quan hệ khác của tôi cũng vậy; tôi có vui không, tôi có làm việc hết sức không, vân vân. Vì vậy, tôi thực sự nghĩ đôi khi đó là một sai lầm và tôi sử dụng câu hỏi của bạn như một cơ hội để làm rõ điểm này. Tôi không nói rằng bạn đang rơi vào các trường hợp đó. Nhưng tôi nghĩ đôi khi thật sai lầm khi quá tập trung vào dài hạn so với ngắn hạn. Điều này rất quan trọng, nhưng đó chỉ là một khía cạnh để xác định ‘lợi ích cá nhân bao gồm những gì’. Nó thậm chí còn phức tạp hơn thế nhiều, nó đòi hỏi suy nghĩ rất cẩn thận.

Điều đó có nghĩa là, phần khó hơn trong câu hỏi của bạn vẫn còn. Và tôi không có nhiều điều để nói về việc đó ngoại trừ, bạn biết đấy, bạn muốn xem xét “lâu dài”, nhưng bạn đừng coi thường “ở đây” và “bây giờ”, nghĩa là cuộc sống được tạo thành từ nhiều những lúc “ở đây và bây giờ”. Có được sự cân bằng trong cuộc sống, giống như, cuộc sống của bạn là một tổng thể, và thật tốt nếu bạn có thể xem xét, nghĩ về quỹ lương hưu, bạn cần có thu nhập khi về già,..và cứ như vậy; nhưng bạn lại không muốn “bỏ tất cả trứng của mình vào một giỏ”, bạn không muốn đặt cược tất cả những gì mình đang có vào tương lai. Thỉnh thoảng bạn phải nắm bắt khoảnh khắc, và thật khó để nghĩ về việc đó, nhưng nó phải được xem xét theo một cách mà bạn nghĩ thực sự phục vụ cho hạnh phúc tổng thể của mình. Quay trở lại một điểm tôi đã nêu ra trước đó, tôi đã nói vài điều như: “Bạn phải học cách quản lý những mong muốn và giá trị của bạn, khi nào nên nuông chiều chúng, khi nào không;” bởi vì, đó không là chuyện phải luôn luôn từ bỏ việc có niềm vui sướng hoặc điều vui thú hoặc những điều tương tự như vậy. Vì vậy, chắc chắn còn nhiều điều về nó hơn là tôi có thể nói. Hãy hình dung là có nhiều thứ hơn về nó [về ngắn hạn và dài hạn].

H: Làm thế nào để phát triển “cái tôi”?

Đ: À, Đó là một câu hỏi khá tốt. Và đó là một lĩnh vực khác mà tôi nghĩ “điều này có thể bị hiểu lầm...”, và đó thật sự là một lĩnh vực mà, dù sao đi nữa, tôi cũng không có tất cả câu trả lời. Chà, bạn biết đấy, đó không phải là thứ bạn có thể “thêm vào” hay nói, “Ồ, tốt hơn mình nên có một huấn luyện viên cho cái-tôi”, hoặc bạn biết đấy, đó không phải thứ bạn có thể “cấy vào”, nhưng bạn hãy chú ý, tôi nghĩ một phần của nó là, bạn chú ý đến những gì bạn thích ở tất cả lĩnh vực: Bạn thích loại thực phẩm nào, bạn thích loại người nào, loại chương trình truyền hình nào, loại công việc nào và loại sở thích nào...Hãy chú ý đến những thứ bạn thích và sau đó, nếu bạn nhận thấy rằng, mình thực sự thích những điều đó, và những gì bạn đã làm ... Và hãy nghĩ về những điều bạn thích, và nghĩ về lý do tại sao bạn lại thích chúng. Tôi không nói bạn chú ý đến chúng theo kiểu, “hôm nay tôi nên chú ý đến mọi thứ và viết ghi chú tối nay về những gì tôi thích và không thích”, mà là hãy dành cho mình không gian và thời gian để trải nghiệm mọi thứ, suy nghĩ, tự nhìn lại về những gì bạn trải nghiệm và tại sao bạn thích chúng, và sau đó, hơn thế nữa, hãy theo đuổi những điều bạn thích, nhưng đừng sử dụng chúng như một tiêu chuẩn đạo đức, hãy chỉ nghĩ rằng: “Vâng, đó là một sở thích chính đáng, điều đó không gây hại gì cho các giá trị khác của tôi”, và cứ thế. Và theo một nghĩa nào đó, bạn sẽ tự tìm thấy và mài giũa “cái tôi” của mình, hay bạn sẽ thấy “Ồ tôi thích hạt phỉ. Ai mà biết được? Nhưng vâng, bạn biết đấy, tôi thích hạt phỉ, vì vậy, tôi sẽ đi ăn hạt phỉ khi có hạt phỉ nấu cá kiếm trong thực đơn, hoặc món gì đó cũng hạt phỉ”. Vì vậy, có quá nhiều điều để nói và có rất nhiều việc phải làm về vấn đề đó. Và tôi không phải là một nhà tâm lý học. Nhưng những gì tôi đã nói có trả lời được câu hỏi của bạn không?

H: Vâng, đó là một cái gì đó giống như tích hợp tất cả những lợi ích này lại với nhau.

Đ: Vâng, và ý tôi là, bạn cần tự hỏi bản thân: sở thích, thị hiếu hay khuynh hướng này của tôi có thực sự phù hợp với những điều khác không? Phù hợp như thế nào? Không phù hợp như thế nào? Vì vậy, ý tôi là, tôi không có ý xây dựng một cái tôi có sẵn chỉ cần “mặc vào”, dạng như rơi vào một cái bẫy phổ biến kiểu: “Ồ tôi phải có một mái tóc màu cam, tôi phải quyết định sự nghiệp của mình khi 21 tuổi”. Bạn không thể ép buộc một số thứ, nhưng bạn muốn cho phép bản thân mình...

H: Câu hỏi của tôi là làm thế nào mà chủ nghĩa vị kỷ không phải là “lợi dụng người khác”. Có phải việc tôn trọng quyền của người khác là vì lợi ích cá nhân của mình, trong một nền văn hóa mà điều này bị vi phạm một cách rộng rãi, ví dụ chuyện ăn cắp vặt trong một nền văn hóa nghèo khó thường được lường trước và dung thứ.

Đ: Tôn trọng quyền của người khác là vì lợi ích của bạn trong chừng mực như một hành động tôn trọng quyền tự do của người khác, tôn trọng chủ quyền của họ đối với cuộc sống của chính họ. Và những người khác có giá trị tiềm năng lớn nhất đối với bạn khi họ có thể hành động như con người, điều đó có nghĩa là họ được tự do hành động theo phán đoán của họ, bằng lý trí của họ. Ý tôi là, chúng ta có giá trị với nhau, chủ yếu và về cơ bản là bởi vì chúng ta có tư duy. Đó là lý do tại sao chúng ta có nhiều giá trị với nhau hơn các loài chim, ong, sóc và tất cả những loài động vật quyến rũ khác, phải không? Vì vậy, bằng cách tôn trọng quyền của người khác, bạn đang tôn trọng các điều kiện tiên quyết và cần thiết để có những giá trị tiềm tàng to lớn mà họ đang sở hữu, được chứ? Sẽ khó hơn khi bạn ở trong một hệ thống bị “ô nhiễm” do vi phạm quyền, các cuộc tấn công vào tự do, nhưng tôi không hiểu ý của bạn là gì khi bạn nói “sống trong một xã hội nơi trộm cắp được dung thứ?”

H: Vâng, chẳng hạn như trong một xã hội nghèo đói nơi tội phạm đang hoành hành, tôi đã không đề cập nhiều đến chính phủ, nhưng đại ý là một xã hội nơi tội phạm đang lan tràn.

Đ: Vâng, nhưng tôi thấy không có lý do gì để: “chà, nếu tội phạm đang lan rộng ở đây thì tôi cũng sẽ trộm cắp và xâm phạm quyền của người khác”.

H: Vâng, tôi hiểu “tôn trọng quyền” có nghĩa là nuôi dưỡng một xã hội thực sự tôn trọng quyền và đó là lý do tại sao, ngay cả khi...

Đ: Và cố gắng để có một chính phủ sẽ bảo vệ quyền công dân, và, không chỉ nói: “Ồ, hãy nói về việc vi phạm quyền đó - Không, xin lỗi, nhưng bạn đã lấy cắp của người phụ nữ đó và bạn vi phạm quyền của cô ấy, bạn ăn cắp túi của cô ấy, bạn cưỡng hiếp cô ấy hoặc làm điều gì đó xấu. Chúng tôi sẽ không cho phép việc đó... chúng tôi cũng sẽ cố gắng làm cho bạn hiểu”. Điều đầu tiên cần làm là khiến họ tôn trọng các quyền.

H: Vâng, cảm ơn.

Đ: Được rồi, chúng ta có thể nói thêm về điều này vào giờ giải lao và tôi sẽ cố gắng hiểu thêm những gì bạn nghĩ.

H: Trong một phiên bản của quyển Suối nguồn mà tôi có, ở phần lời nói đầu nơi Ayn Rand viết rằng bà ấy để ý trong quá trình biên tập rằng ở đâu đó gần cuối sách bà đã theo cách nào đó sử dụng nhầm thuật ngữ lòng tự cao (egotist), trong khi bà nên viết là chủ nghĩa vị kỷ (egoist). Nhưng vì bối cảnh lúc đó nên bà quyết định vẫn giữ nó lại. Và tôi chưa bao giờ hiểu thực sự rõ ràng sự khác biệt giữa chủ nghĩa vị kỷ và lòng tự cao.

Đ: Tôi rất tiếc phải nói rằng tôi không thể trả lời được câu hỏi này. Tôi không nhớ rõ về câu nói của bà ấy, vì tôi đã đọc cuốn sách hẳn phải từ rất nhiều năm trước. Và tôi không có ý kiến về điều đó. Ý tôi là, tôi biết rằng tôi cảm thấy khó chịu khi mọi người nhầm lẫn giữa sự tự cao và sự vị kỷ, nhưng “tự cao”, ít nhất đối với tôi, có nghĩa là tự xem mình là trung tâm và lãng quên những người khác, lãng quên thực tại và tình huống của họ, v.v. Một sự hấp thụ thụ động, tự thân và duy ngã, một lần nữa tôi muốn nhấn mạnh, không phải là một phần không thể thiếu hay cốt lõi của lợi ích cá nhân, của việc trở thành một người lớn duy lí, một người theo đuổi lợi ích cá nhân. Nhưng, một lần nữa, tôi có thể hơi khác biệt trong cách hiểu của tôi về sự tự cao. Nhưng đừng chú ý quá nhiều vào đó bởi vì đó là cách giải thích của tôi. Bạn có thể nói chuyện với những người khác và có thể có nhiều người khác thật sự hiểu rõ và quen thuộc hơn với điều mà Rand ngụ ý và những gì bà đã phát biểu trong trường hợp này. Và tôi không biết. Cảm ơn bạn.

H: Xin chào. Trong một xã hội hoặc một quốc gia có nhiều “cái tôi”, mỗi người có ý thức riêng về những gì có giá trị đối với họ, liệu có thể kết luận một cách khách quan lợi ích của xã hội đó khi không có “cái tôi” đại diện cho nó?

Đ: Chà, ý tôi là, trong một xã hội mà bạn muốn, điều có ý nghĩa mà chúng ta nên cố gắng theo đuổi, và theo một nghĩa nào đó thì điều này quay trở lại với câu hỏi về “quyền” cách đây một vài phút: tất cả các điều kiện cần thiết cho tất cả “cái tôi”, cho mọi con người, để sống và thịnh vượng cùng nhau, phải không? Ý tôi là, như tôi đã nói, trường hợp của sự ích kỷ khá đơn giản. Bạn nên ích kỷ vì bạn phải ích kỷ. Nhưng nếu chúng ta muốn thịnh vượng trong một xã hội đông đúc; nếu chúng ta muốn có một cộng đồng mà chúng ta là cá nhân, bởi vì không có “cái tôi tổng thể”, bạn biết đấy, chỉ có “cái tôi”, “cái tôi” cá nhân, nếu chúng ta muốn thịnh vượng với tư cách cá nhân, và chúng ta nghĩ, hoặc cá nhân bạn nghĩ: “Ồ, tôi có thể sống sung túc hơn rất nhiều khi sống với nhiều người”, đúng chứ, nghĩa là chúng ta muốn có một xã hội duy nhất có thể đảm bảo những điều kiện tiên quyết ấy. Vậy, hãy suy xét điều này từ quan điểm triết học cơ bản: có, chúng ta có thể xác định những điều kiện tiên quyết đó là gì: tôn trọng các cá nhân, tự do, quyền lợi của những “cái tôi” khác nhau, cá nhân khác nhau, có sự khác biệt về lợi ích cụ thể của họ, và song song với việc tôn trọng quyền của người khác, theo đuổi tất cả các hoạt động giải trí, phim ảnh hoặc bất cứ điều gì có thể. Có rất nhiều cho sự đa dạng trong một xã hội, nhưng không có chỗ cho những người vi phạm quyền của người khác, hoặc phá vỡ những điều kiện cho thịnh vượng của mỗi cá nhân.

H: Có vẻ như chúng ta đã nói rất nhiều về việc đưa ra quyết định và lập kế hoạch cho tương lai. Câu hỏi này là liên quan đến hậu thế, và lập kế hoạch cho sự kết thúc. Tôi nhớ rằng trong cuộc phỏng vấn với Phil Donahue, Ayn Rand đã trích dẫn một đoạn như sau: “Ngày tôi chết là ngày vũ trụ kết thúc”. Và tôi đã tranh luận với ba mẹ về di chúc của họ; họ nói với tôi, bà biết đấy: “con có trong di chúc của chúng ta”, và tôi nói với họ: “Đừng để lại cho con bất cứ một đồng xu lẻ nào, hãy xài hết số tiền đó trước khi ba mẹ nhắm mắt xuôi tay, con không muốn bất kỳ khoản tiền nào của ba mẹ cả”. Nhưng, bà biết đấy, có một khái niệm về “hậu thế”, một loại đánh đổi trong khi bạn còn sống với điều gì đó trong tương lai khi bạn đã không còn tồn tại nữa.

Đ: Oh, đó là một câu hỏi khó, bạn biết đấy, đó là một câu hỏi hay, hợp lý. Ý tôi là, vâng, thật hợp lý khi quan tâm đến những gì sẽ xảy ra sau khi chết, sau khi bạn qua đời, phải không? Và tôi nghĩ rằng cũng thật hợp lý khi quan tâm đến những trải nghiệm của chính bạn, khi bạn còn sống. Và cũng thật tốt khi bạn nói với cha mẹ: Hãy tận hưởng cuộc sống một cách tốt nhất khi có thể. Ý tôi là, về lâu dài, hãy tận hưởng, đó là tất cả mục đích của chúng ta. Và tôi nghĩ theo tinh thần đó, Ayn Rand đã đúng khi nói: thế giới sẽ chết khi tôi chết. Thế giới đối với tôi, thế giới duy nhất mà tôi từng biết hoặc có thể biết, và ý tôi là... Có một chiều hướng là tất cả các bạn chỉ là nhân vật phụ trong bộ phim về bản thân tôi. Phải không? Nhưng ngay cả như vậy, tôi phải hiểu cái thế giới không phải dành cho tôi, nhưng vũ trụ của tôi, cuộc sống của tôi được làm phong phú thêm bởi các bạn. Nhưng, hãy trở lại với vấn đề về tương lai. Có một sự liên quan giữa vấn đề này và câu hỏi đầu tiên chúng ta có sáng nay về việc mạo hiểm cuộc sống của bạn vì những điều nhất định. Một lần nữa, tôi không ở đây, bằng bất kỳ cách nào, để ủng hộ bạn hy sinh cuộc sống hoặc hạnh phúc của bạn vì những gì có thể xảy ra vài trăm năm sau. Nhưng cùng với việc theo đuổi hợp lý cuộc sống tốt nhất trong thời gian hữu hạn của bạn trên trái đất này: nếu có những người bạn thực sự quan tâm, nếu có những sự nghiệp và giá trị bạn thực sự quan tâm, tôi nghĩ thật ý nghĩa khi đóng góp cho những sự nghiệp như vậy theo bất kỳ cách nào. Vì hạnh phúc của một số thành viên gia đình mà bạn thực sự quan tâm rất nhiều, cũng như cho các sự nghiệp khác: sự nghiệp chính trị, sự nghiệp văn hóa, sự nghiệp triết học; bởi vì như một loại tuyên bố về giá trị của cuộc sống, bạn coi trọng điều này đến mức nào: vâng, tôi đã tham gia vào điều đó nhưng nó sẽ không diễn ra mãi mãi. Nhưng bạn cũng có thể có điều đó, đứa con hay đứa cháu này mà tôi yêu quý, hoặc thậm chí những người vô danh, kiểu như “Wow, các bạn, những người mà tôi thậm chí không biết, những người ủng hộ vô danh của chủ nghĩa Khách quan trong tương lai, những người tương lai. Bạn cũng có thể có như thế, bạn cũng có thể có được cuộc sống tuyệt vời này, nếu tôi có thể giúp điều đó xảy ra...”. Những điều này hoàn toàn là lợi ích cá nhân. Bởi vì chúng ta đều thích và được hưởng lợi khi sống trong một thế giới đầy những giá trị đúng đắn, và các giá trị của chính chúng ta. Vì vậy, cảm ơn vì đã khiến tôi suy nghĩ về vấn đề đó. Đó là một vấn đề tốt đẹp để suy nghĩ. Ý tôi là, nếu bạn không nghĩ kỹ về nó, bạn có thể thấy, ồ đó là một vấn đề bệnh hoạn, nhưng nó thật thú vị.

Tara, bà có thể trả lời nhanh hai câu nữa không?

OK.

Tốt thôi.

H: Tôi muốn giải thích lại những gì bà đã trình bày: Sự khác biệt, như tôi hiểu, giữa tính vị kỷ và lợi ích cá nhân với lòng vị tha và sự hy sinh, như đã được đề cập trong các câu hỏi trước đó. Theo những gì tôi hiểu: sự vị kỷ là triết lý về lợi ích cá nhân, quy tắc lợi ích cá nhân. Trong khi sự ích kỷ có thể được mô tả là hành vi cá nhân, bạn có thể nói một hành vi là vị kỷ nhưng thực tế là nó được thúc đẩy bởi quy tắc vị kỷ. Và ngược lại, bạn sẽ nói rằng một hành vi là sự hy sinh, nhưng lòng vị tha là quy tắc của sự hy sinh ấy. Và tôi liên hệ đến những gì đã nói trước đó về việc lòng vị tha được hiểu là lòng nhân từ. Điều quan trọng là nhớ sự phân biệt đó bởi vì chúng ta phải thực hiện khái niệm này một cách nhất quán và theo những đặc trưng cốt lõi của chúng. Bà có đồng ý với điều đó không, hay tôi có hiểu thiếu điều gì không?

Đ: Chà, tôi chắc chắn đồng ý với phần sau, rằng: chúng ta phải thực hiện những khái niệm này một cách nghiêm túc và thiện chí và chúng ta phải rõ ràng về ý nghĩa của chúng, lòng vị tha và lòng nhân từ, v.v. . Tôi không thấy nhiều giá trị trong sự phân biệt trước đó mà bạn đã thực hiện, về các quy tắc này... Ý tôi là, bạn có thể mô tả một người là người vị kỷ. Thật tự nhiên và phổ biến khi nói một người là vị kỷ. Và sự thật là sự vị kỷ là một quy tắc rõ ràng. Ý tôi, đó là triết lý mà Ayn Rand theo đuổi. Vì vậy, theo nghĩa đó, nó có thể hữu ích. Tôi khuyên bạn nên thận trọng, tuy nhiên, đó không phải là vấn đề ngôn ngữ. Đó không phải là vấn đề về trò chơi ngôn ngữ hoặc nghĩ rằng ngôn ngữ có thể giúp chúng ta suy nghĩ. Vì vậy, ngay cả khi chúng ta đang, hoặc chúng ta nên làm rõ cách sử dụng thuật ngữ trong cuộc trò chuyện với người khác, bạn phải tập trung vào cốt lõi của vấn đề, về bản chất của câu hỏi ai nên “ưu tiên” và thậm chí đó có thể không phải cách tốt nhất, nhưng bạn biết đấy, bạn nên hành động vì điều gì, mục đích của các mục tiêu của bạn là gì? Vì vậy, tôi không nghĩ rằng có bất cứ điều gì phản cảm trong những gì bạn đang nói về lòng vị tha, sự vị kỷ và mối quan hệ của với các thuật ngữ khác, sự ích kỷ và vân vân. Nhưng tôi cũng nghĩ rằng điều đó đặc biệt hữu ích, nhưng nếu nó hữu ích trong một cuộc trò chuyện nhất định, tốt thôi, miễn là bạn thực sự hiểu được vấn đề cốt lõi.

H: Xin chào. Tôi muốn lắng nghe câu trả lời cho câu hỏi về niềm vui dài hạn và niềm vui ngắn hạn khi bà nói rằng niềm vui không phải là tiêu chuẩn. Bây giờ, hãy tưởng tượng ai đó nói với bà: Chà, tôi là Howard Roark và tôi đã có cơ hội thực hiện dự án ngân hàng nếu tôi nhượng bộ và tôi sẽ phá sản nếu tôi không chấp nhận điều này, tôi có thể phải làm bất cứ công việc lao động phổ thông nào. Bà sẽ sử dụng tiêu chuẩn niềm vui dài hạn so với niềm vui ngắn hạn như thế nào trong trường hợp này? Bà sẽ áp dụng điều đó để đưa ra quyết định như thế nào? Bà có nghĩ rằng bà đã trả lời câu hỏi này khi nói rằng ‘niềm vui không thể là một tiêu chuẩn’?

A: Vâng, ý tôi là đúng vậy, tôi nghĩ thế, nếu tôi hiểu ý của bạn. Niềm vui sẽ không thể thực sự thông báo cho bạn rằng bạn cần nghĩ gì để có thể đưa ra quyết định như vậy.

H: Vâng, để biết được bà sẽ tìm thấy niềm vui dài hạn ở đâu, bà phải có một lý thuyết về bản chất con người và các giá trị, và lần nữa là các giá trị duy lí.

Đ: Niềm vui ... có một ý nghĩa, trong đó niềm vui tương tự như cảm xúc, để được phản ứng và điều đó sẽ phụ thuộc vào, ý tôi là, bạn sẽ nhận được một số loại khoái cảm tùy thuộc vào mục đích và giá trị tồn tại trước đó là gì. Vì vậy, vâng, tôi nghĩ, điều đó là hữu ích.

H: Vậy việc sử dụng niềm vui như một tiêu chuẩn là vô nghĩa.

Đ: Tốt. Cảm ơn.

Nguồn: ReasonVN