Vì sao Sam Harris sai khi nói về tự do ý chí?

Ý chí tự do là một khái niệm rằng bạn có quyền chọn lựa, lựa chọn giữa những sự thay thế, để đi những con đường khác nhau trong cuộc sống, rằng cuộc sống của bạn không được định đoạt bởi những yếu tố trước đó, cho dù đó có là gen, môi trường bạn từng sống, hay cho dù đó là sự liên kết giữa các hành tinh trước khi bạn được sinh ra hay điều gì đó khác đi chăng nữa. Nhưng trong một thời gian dài, những nhà trí thức có đầu óc khoa học đã tìm lý lẽ cho việc rằng loài người có ý chí tự do là để duy trì dưới sự cai trị của một kiểu thế giới quan tôn giáo nào đó. Họ nói vậy có đúng không? Một podcast gần đây của Sam Harris, nhà trí thức công chúng nổi tiếng, cho chúng ta một cơ hội tốt để nghĩ về những lý do họ thường đưa ra về việc chúng ta không có bất kỳ ý chí tự do nào. Chào mừng đến với chương trình trực tuyến Lý Tưởng Mới, podcast của Học Viện Ayn Rand (A.R.I). Tôi là Ben Bayer. Tôi là một thành viên của A.R.I. Hôm nay, chúng ta sẽ thảo luận về câu hỏi: “Tại sao Sam Harris sai về ý chí tự do?”. Đồng hành với tôi còn có Onkar Ghate, thành viên kì cựu của A.R.I. Chào Onkar.

O: Chào Ben.

B: Như thường lệ, hôm nay, chúng ta sẽ nhận những câu hỏi từ khán giả trong lúc chương trình diễn ra, chủ yếu từ hai nguồn, mô-đun Hỏi - Đáp trên Zoom và Superchat trên YouTube, nếu như bạn muốn đóng góp cho kênh này. Giờ, nói một chút về cách chúng tôi sẽ tiến hành hôm nay. Sam Harris viết quyển sách này năm 2012 về việc tại sao ông ta nghĩ rằng không có ý chí tự do. Một trong những lý do mà chúng tôi muốn thảo luận lại về vấn đề này ở tuần này là do gần đây ông ta đã phát hành một podcast từ chương trình podcast Making Sense của mình, trong đó ông ta tóm tắt lại một số lý do mà ông đã viết trong sách của mình, vậy nên, nó là một khớp nối mới cho lập luận gốc của ông ta, điều đó đã thúc đẩy cuộc thảo luận lần nữa. Giờ, ta sẽ nghe một số đoạn trích từ podcast đó, trực tiếp tại podcast này, và bình luận trực tiếp về chúng. Về cơ bản, chúng ta sẽ đi theo trình tự các điểm trọng tâm mà ông ta tự đưa ra. Nói một cách hợp lý thì đây có lẽ không phải là thứ tự hay nhất để đào sâu vào chủ đề này, nhưng chúng tôi muốn trung thực với lập luận như ông ta đưa ra. Onkar, anh có muốn nói gì nữa không trước khi chúng ta đi sâu vào một số clip này?

O: Ấn tượng của tôi, sau khi xem những đoạn video này, tôi đã đọc quyển sách đó, ấn tượng là không có gì mới trong đoạn video cả. Nhưng một phần mà ông ta cố gắng làm là chắt lọc nó thành: “Đây là những suy nghĩ không thay đổi được của tôi”, kiểu như là bản tóm tắt những tư tưởng. Có một số ví dụ mới. Thế nên, sẽ không bõ công khi xem đoạn video như một kiểu chắt lọc những lập luận của Harris trong cuốn sách.

B: Đó không phải là đoạn video. Nó là đoạn âm thanh. Hôm nay, chúng ta chỉ có những đoạn âm thanh thôi nhưng bạn sẽ phải tưởng tượng rằng ông ta đang thuyết trình trước mặt chúng ta. Vậy thì tôi sẽ bắt đầu đây. Và hai đoạn đầu tiên, tôi sẽ dừng lại sau mỗi đoạn, nhưng hai đoạn này cơ bản là những lập luận chính của ông ta chống lại ý chí tự do. Và ông ta đưa ra hai lập luận khác nhau, bắt đầu với cái mà tôi gọi là lập luận từ nguyên nhân – kết quả. Và đây là đoạn đầu tiên.

Âm thanh trích từ file audio (Sam Haris –SH): “Tất nhiên, hầu hết đều không phản đối với sự thật rằng các sự kiện đều có nguyên nhân. Mọi thứ xuất hiện dường như được sinh ra trong thực tại từ một số trạng thái trước đó của vũ trụ. Hầu hết mọi lúc, mọi thứ dường như chắc chắn sẽ xảy ra. Sét đánh vào một cái cây thì tạo ra đám cháy; một vài đoạn mã máy tính sẽ khiến điện thoại bạn đổ chuông; con người sinh ra, già đi rồi lìa trần. Mọi thứ ta nhìn vào ta sẽ thấy các mẫu sự kiện và tất cả những sự kiện này đều có những nguyên nhân trước đó, nghĩa là chúng phụ thuộc về mặt vật chất, chức năng và tính hợp lý vào các sự kiện xảy ra trước đó. Và hầu hết đều liên quan mật thiết với mục đích của chúng ta, tất cả những trải nghiệm có ý thức của chúng ta, những suy nghĩ, ý định, khao khát của chúng ta; và những hành động và lựa chọn do bởi chúng đều được gây ra bởi những sự kiện mà ta không ý thức được và từ những thứ mà ta không mang vào thực tại. Bạn đã không lựa chọn cha mẹ của mình, bạn đã không chọn gien của mình, và bạn đã không chọn môi trường để sinh ra. Tuy nhiên, tổng thể của các dữ kiện này định đoạt con người bạn trong từng khoảnh khắc và định đoạt bạn sẽ làm gì tiếp theo. Và thậm chí khi bạn nghĩ rằng bạn có một tâm hồn phi vật chất mà bằng cách nào đó làm cho cỗ máy này hoạt động đi chăng nữa, thì bạn cũng đã không lựa chọn tâm hồn của mình. Việc tiếp theo bạn sẽ nghĩ đến và làm chỉ có thể xuất hiện từ tổng thể của những nguyên nhân trước đó và nó chỉ có thể xuất hiện bằng một trong hai cách sau: hợp pháp, nghĩa là xuất hiện một cách xác định, giống như một quân cờ domino bị đẩy ngã bởi một quân khác vậy, hoặc ngẫu nhiên”.

B: Vâng, vậy, có nhiều thứ cần tháo mở ở đây, và đó chỉ là một trong hai lập luận của ông ta. Theo tôi, lập luận thứ hai mà ta sẽ xem thì đặc biệt đối với ông ta hơn. Nhưng ý tôi là, theo tôi, có một điều trong những gì ông ta nói mà mọi người nên để ý, đó là ông trình bày như một lập luận dựa trên sự thật rằng vũ trụ bị ảnh hưởng bởi nhân quả. Và dĩ nhiên, chúng ta và suy nghĩ của chúng ta cũng là một phần của vũ trụ. Nhưng, ở đây, cách ông ta trình bày tiền đề lập luận của mình, cách ông ta trình bày về khái niệm thuyết nhân quả vũ trụ, theo tôi, quá thiên về kiểu nhồi nhét kết luận của ông ta vào tiền đề của chính mình, ít nhiều đánh đồng nhân quả với một quan điểm về nhân quả vô cùng cụ thể, một kiểu luật nhân quả tất định. Nếu đó là cách bạn thể hiện, thì cuối cùng bạn sẽ bác bỏ ý chí tự do, gần như chỉ bởi vì các định khoản. Và ông ta có bác bỏ nó tại một điểm trong một phần mà tôi không trích dẫn, chi tiết hơn là ông ta đã nói rằng thậm chí nếu như có sự ngẫu nhiên một cách siêu hình nào đó trong vũ trụ đi chăng nữa, ông ta vẫn nghĩ rằng nó không phải là cơ sở của ý chí tự do. Và theo tôi, điểm này thì ông ta nói đúng, nhưng phần tranh luận ở chỗ ông ta nhấn mạnh luật nhân quả không đi đôi với ý chí tự do bởi vì sự tất định... Ý tôi là, tôi biết anh có một số suy nghĩ về điều này, tôi đã nghe anh giảng rất nhiều về khái niệm cụ thể của nhân quả mà ông ta đang giả định ở đây, anh có muốn nói thêm gì không?

O: Đúng vậy, điều làm tôi ấn tượng từ podcast này, thậm chí còn hơn cả trong cuốn sách, đó là quan điểm vô cùng Hume-an của ông ta. Humean có nghĩa là triết lý của David Hume1 . Có bao nhiêu sự lặp lại từ những gì Hume đã nói? Và tôi nghĩ toàn bộ quan điểm về Luật nhân quả là quan điểm của Hume. Và nếu bạn hiểu về Triết học và lịch sử Triết học, bạn sẽ thấy rằng quan điểm của Hume là sự mô tả về nguyên nhân và kết quả. Nó không đồng nghĩa với mọi mô tả. Có các mô tả khác nữa. Có các mô tả bác bỏ cách David Hume khái niệm hóa nguyên nhân và kết quả. Và Ayn Rand và các nhà chủ nghĩa khách quan là những người bác bỏ nó. Vậy, tại sao Harris lại dễ dàng đi từ việc ‘có nhân quả’ đến việc ‘có thuyết tất định’, có nghĩa là chính những nguyên nhân tiền đề, những yếu tố tiền nhiệm tạo ra hiện tại? Và bạn có thể đi lùi lại lùi lại và lùi lại và bạn có thể đi đến thời điểm mà bạn còn chưa được sinh ra. Những gì xảy ra tại thời điểm đó định đoạt: hôm nay bạn sẽ uống cà phê hay trà. Và bạn có thể truy ngược lại mọi thứ trong cuộc đời mình ngay cả trước khi sinh ra. Và mọi thứ bạn làm, được định đoạt bởi điều đó, bởi những yếu tố tiền nhiệm này. Ông ta đang đánh đồng như vậy, rằng nếu bạn chấp nhận nhân quả thì bạn phải chấp nhận quan điểm tất định về thực thể người và mọi thứ khác đang tồn tại. Và nó dựa vào việc: nhân quả là về sự kiện, toàn bộ quan niệm của ông ta, đều có các sự kiện. Vậy, một sự kiện là ‘mọi việc đang tự diễn ra’. Đây là cách ông ta mô tả nó và ông ta nói kiểu “Chà, mọi thứ dường như cứ xảy ra thôi”. Và nếu bạn có một sự kiện như đó là những gì bạn có, nếu nguyên nhân của nó là sự kiện trước đó, vậy thì nguyên nhân là có điều gì đó trước đó, và nguyên nhân của sự kiện đó lại là một sự kiện diễn ra trước đó, và rồi, toàn bộ khái niệm về luật nhân quả của bạn vốn đã mang tính thời gian như vậy rồi. Và đó là để tìm kiếm nguyên nhân, nhìn vào quá khứ để thấy được tại sao hiện tại lại như vậy. Nhưng có một quan điểm về nhân quả hoàn toàn khác nói rằng: “Nhân quả là về những thứ đang hành động, về những thực thể trên thế giới, một con chim đang bay, một con sóc chạy ngang sân nhà”. Tôi vừa nhìn ra sân sau của mình sáng nay và nghĩ: “Tất cả những mối quan hệ nhân quả mà bạn thấy là gì?” Và đây là những thứ tôi sao lưu vào trong “một khu rừng” 2 . Bạn thấy chim bay xung quanh, vỗ cánh trong bể nước của nó. Bạn thấy những chú sóc chạy ngang qua bãi cỏ. Chúng tôi có một cái ống gió, bạn thấy nó bay khi có gió. Và nếu như bạn nghĩ về nhân quả thì nó là những sự vật đang làm việc gì đó. Nguyên nhân là chính sự vật/sự việc đó và bản chất của nó. Con chim có thể bay vì nó là chim. Nó có đôi cánh vỗ được, nó có khí động lực và hành động ở đây là nó di chuyển trong không khí chứ không gắn với mặt đất. Và khi đó, nguyên nhân và kết quả xảy ra cùng lúc. Nó là thứ đang diễn ra. Và nếu như bạn nghĩ về nó như thế này và đây thực sự là cách nhìn theo nghĩa rộng của Aritxtốt về nhân quả - đó là về những sự vật đang hoạt động, và Ayn Rand nhấn mạnh rằng đây là cách mà bạn khái niệm hóa nhân quả. Nếu bạn làm vậy, bạn không thể đánh đồng nhân quả với những nguyên nhân là những yếu tố có trước đó và truy ngược thời gian về sự kiện trước đó và sự kiện trước đó và sự kiện trước đó. Bạn không nghĩ về nhân quả như là những sự kiện. Nó là sự vật đang hoạt động. Đó là hiện tượng, không phải ‘một sự kiện này đi theo bởi một sự kiện khác’.

B: Và rồi, điều đó sẽ cho ta những gợi ý quan trọng về cách ta nghĩ về ý chí tự do, phải không? Bởi vì quan điểm của những người theo chủ nghĩa khách quan, ít nhất là quan điểm của Ayn Rand, thì rất khác xa với khái niệm rằng ý chí tự do là một sự ngoại lệ nào đó của nhân quả, của luật nhân quả. Điều đó được cho là một ví dụ đặc biệt của luật nhân quả. Và mọi thứ ta làm, mọi thứ ta chọn đều do điều gì đó gây ra. Nó gây ra bởi chúng ta, rằng tác nhân thực hiện hành động là nguồn gốc của nhân quả. Và... chúng ta có một đóng góp từ Super chat, ai đó hỏi rằng: “Ý thức thuộc về ý chí của con người có thể là nguyên nhân hay không?”. Và tôi nghĩ câu trả lời ở đây là, ít nhất theo quan điểm của Ayn Rand, là có, rất nhiều, rằng có gì đó trong bản chất ý thức của chúng ta làm ta đối mặt với một lựa chọn và rồi khi ta chọn lựa, ta là người làm việc đó. Giờ, vấn đề ở đây là: “Tôi” - cái đang thực hiện việc đó - là gì? Điều đó sẽ xuất hiện trong lập luận sau của Harris, nhưng...

O: Vâng, và tôi muốn nói rằng đó là phần khá thú vị, dù ông ta mô tả nhân quả dựa theo các sự kiện nhưng về cơ bản ông ta có cảm nhận rằng nó thực sự là về một tác nhân, một tác nhân chọn lựa hay một tác nhân chọn lọc. Do đó, ông ta tấn công ý tưởng rằng có một tác nhân, và đó là...trong đoạn video ông ta nói rằng: “Không, không có ‘bạn’ ở đó để đưa ra bất kỳ lựa chọn nào, không có tác nhân nào cả”. Và trong quan điểm của ông ta về nhân quả, bạn không thực sự cần lập luận đó. Tất cả các tác nhân đã bị xóa đi trong lập luận đó. Chỉ còn lại các sự kiện. Nhưng ông ta biết rằng ở mức độ hàm ẩn nào đó, điều đó không hoàn toàn đúng.

B: Và tôi muốn nói thêm một điều về lập luận đầu tiên của ông ta. Bởi vì một phần rất lớn là ‘do bạn đã không chọn tâm hồn mình, bạn đã không chọn cha mẹ mình, bạn thậm chí đã không chọn gien cho mình’, mà điều đó được cho là lý do tại sao ta không có ý chí tự do. Nhưng điều này đang cho thấy ý tưởng về ý chí tự do được cho là tồn tại bởi bất kỳ ai. Có ai thực sự nghĩ rằng để có được ý chí tự do, về cơ bản, bạn cần phải là một vị thần, người tạo ra vũ trụ từ hư vô, và do đó, tạo ra chính bạn và tất cả những điều kiện xung quanh vũ trụ? Tôi không nghĩ vậy đâu. Ý chí tự do là, như chúng ta đã gợi ý trong phần đầu, là ý tưởng rằng bạn là nguồn gốc của các hành động của mình, nhưng theo nghĩa: bạn là người tạo ra sự khác biệt giữa những lựa chọn có khả năng thay thế, điều mà bạn có thể đã làm khác đi. Và nó rất thống nhất với ý tưởng về việc có thể làm khác đi, có thể tạo ra sự khác biệt giữa các lựa chọn thay thế, rằng bạn đang thực hiện nó và khả năng làm điều đó của bạn, thậm chí, đến từ những gì bạn đã được ban cho, mà bản thân nó bạn đã không...không phải là nguồn gốc của việc bạn đến với thế giới này với một bản chất nhất định, với một khả năng đưa ra những lựa chọn nhất định, với những khả năng nhất định, năng lực nhất định, và ý chí tự do đó là sức mạnh của bạn để tạo ra sự khác biệt giữa hai kết quả có khả năng xảy ra. Trong quan điểm của Ayn Rand, đó là sức mạnh chọn lựa giữa tư duy hoặc không tư duy, rằng đặc tính về việc ý chí tự do là gì cũng sẽ thực sự tạo ra sự khác biệt đối với cách chúng ta nghĩ về lập luận thứ hai của ông ta, bởi vì tôi nghĩ ông ta đang nhìn nhầm chỗ đối với những thay thế cho ý chí tự do. Anh có điều gì muốn nói thêm trước khi tôi đi đến...

O: Vâng, một điều nữa, chỉ để chạm tới vấn đề mà anh vừa đưa ra, và tôi đã thấy điều này một chút trong cuộc trò chuyện trên Youtube, rằng mọi người lo lắng, và không sai khi mọi người lo lắng như vậy, lo rằng chúng ta sẽ ngụy biện bù nhìn rơm3 để xuyên tạc lập luận của Harris. Một phần lý do chúng tôi đưa ra trích dẫn khá dài là vì chúng tôi muốn đưa ra những lập luận như ông ta đang đưa ra để chúng tôi không hiểu sai về nó. Nhưng bạn cũng nên có cùng lo lắng nếu bạn là người hâm mộ của Harris kiểu như, liệu ông ta có đang xuyên tạc lập luận mà ông ta không đồng tình không? Và việc... “bạn đã không chọn cha mẹ của mình, có ai thực sự nói rằng: “Không, bạn đã thực sự lựa chọn cha mẹ cho mình” không? Cho nên đúng là chúng ta không nói vậy theo nghĩa đen, và do đó có phải...ông ta sẽ biện minh rằng: “Chà không, nhưng nó là một hệ quả, nó là ngụ ý hợp lý cho lập luận bạn đang nói rằng bạn chọn cha mẹ mình”. Và tôi muốn hiểu lập luận cho lý do tại sao nó lại là ngụ ý hợp lý cho..., chẳng hạn, cho quan điểm về ý chí tự do của Ayn Rand – rằng cuối cùng cái bà ta đã phải nói là bạn đã chọn cha mẹ mình?” Và tôi không nghĩ bạn có thể đưa ra lập luận đó, vậy thì, bạn nên thận trọng về những lập luận xuyên tạc đối với mọi người.

B: Tuyệt, vậy, chúng ta hãy cùng chuyển sang lập luận tiếp theo mà ông ta đã đưa ra. Và thực ra chúng ta vừa nhận được đóng góp vô cùng hào phóng trên Superchat hỏi về lập luận tiếp theo này. Tôi sẽ đọc câu hỏi này vì nó khá hay. “Một điều mà Harris đã nói về lập luận thuộc về xem xét nội tâm (phép nội quán-intropection) là trong lúc đang ngồi thiền, ông ta có thể thấy rằng ý chí tự do là một sự ảo tưởng và bản thân “cái tôi” không tồn tại. Nó chẳng hợp lý gì cả nhưng tôi muốn nghe ý kiến của các anh”. Vâng, hãy cùng xem ông ta nói điều này ở đâu. Về mặt chuyên môn, bạn sẽ hiểu một điều là ông ta không thực sự nói rằng ý chí tự do là một sự ảo tưởng, bởi vì ít nhất ảo tưởng ám chỉ một trải nghiệm nhất định cho ta thấy ta có ý chí tự do. Và một trong những điều ông ta cho là điều đặc biệt đối với lập luận của ông ta, điều mà tôi không nghĩ rằng đã xuất hiện trong bản quảng cáo đầu tiên của chúng ta, là trước hết ông ta thậm chí còn không nghĩ rằng chúng ta có trải nghiệm như vậy nữa. Và tôi nghĩ ông ta nói đúng rằng điều đó đặc biệt hơn những gì ông ta nói. Tôi nghĩ ông ta không hoàn toàn độc đáo đâu. Tôi nghĩ Schopenhauer4 đã đưa ra một lập luận tương tự vậy. Tôi không biết Harris có biết điều đó không. Nhưng dù sao đi nữa thì hãy cùng tiếp tục lắng nghe ông ta và bạn có thể thấy rằng những gì ông ta... cách mà ông ta mô tả điều này ở đây giống như đang yêu cầu chúng ta cùng thiền với ông ta vậy. Cho nên hãy hít thật sâu và để ông ta đưa ta qua trải nghiệm này, cùng bắt đầu nào.

“Một lần nữa, tôi muốn đánh dấu những chỗ mới trong lập luận của tôi ở đây. Hầu hết những triết gia và nhà khoa học tin rằng chúng ta có một trải nghiệm ý chí tự do, là điều mà không thể phủ nhận được. Và thử thách ở đây là để hiểu nó theo nghĩa là một bức tranh về quan hệ nhân quả mà dường như không cho phép điều đó, cho dù nó được định đoạt hay ngẫu nhiên đi chăng nữa. Tôi cho rằng chúng ta không có trải nghiệm về ý chí tự do mà ta nghĩ ta có. Không có trải nghiệm về ý chí tự do nào cả. Vì vậy, hãy cùng xem xét kỹ hơn trải nghiệm của chúng ta. Xem xét cách suy nghĩ nảy sinh ra sao, bởi vì chúng là cơ sở cho hầu hết các hành vi phức tạp của bạn, chắc chắn là những hành vi có chủ ý nhất của bạn. Nếu bạn chú ý đến tiến trình tư duy, bạn sẽ thấy rằng suy nghĩ của bạn xuất hiện đơn giản trong tiềm thức, rất giống như lời tôi nói vậy. Thực tế, bạn có thể quan sát thấy rằng bạn không quyết định điều bạn suy nghĩ tiếp theo, rồi không quyết định điều tôi sẽ nói tiếp theo. Điều bạn sẽ nghĩ tiếp theo là gì? Bạn không biết được. Nhưng suy nghĩ của bạn định đoạt những gì bạn mong muốn, dự định và thực hiện tiếp theo. Suy nghĩ của bạn định đoạt mục tiêu của bạn cho dù bạn có tin rằng bạn đáp ứng những mục tiêu đó hay chưa, chúng quyết định những gì bạn nói và không nói với người khác. Trên thực tế, suy nghĩ quyết định hầu hết mọi thứ khiến bạn là thực thể người. Ngày nay, hầu hết mọi người cảm thấy rằng họ là nhà tư tưởng của những suy nghĩ trong họ và do đó, họ là người tạo ra những suy nghĩ đó. Và đây là một cách để mô tả cảm xúc của bản thân. Nói một cách chủ quan, với tư cách chủ thể trải nghiệm, sẽ không tìm được nhà tư tưởng nào trong tâm trí ngoại trừ chính những suy nghĩ đó. Không có chủ thể nào nơi trải nghiệm. Mọi thứ, bao gồm cả những suy nghĩ và những ý định và những suy nghĩ phản biện và những ý định phản biện, tất cả đều tự phát sinh. Và cảm giác có một nhà tư tưởng bên cạnh luồng suy nghĩ là cảm giác suy nghĩ mà không biết mình đang suy nghĩ. Đó là cảm giác được đồng nhất với dòng suy nghĩ ghé ngang tiềm thức trong khoảnh khắc này. Nhưng nếu bạn chú ý đến cách suy nghĩ nảy sinh, bạn sẽ thấy rằng chúng xuất hiện vô cùng đơn giản, không biết đến từ đâu theo đúng nghĩa đen. Và bạn không được tự do lựa chọn chúng trước khi chúng xuất hiện. Điều đó sẽ đòi hỏi bạn phải nghĩ đến chúng trước khi bạn nghĩ đến chúng. Vậy nên câu hỏi ở đây là, nếu bạn không thể điều khiển suy nghĩ tiếp theo của bạn, nếu bạn không thể quyết định được nó là gì trước khi nó xuất hiện, và nếu bạn không thể ngăn cản sự xuất hiện của nó, vậy thì ý chí tự do của bạn nằm ở đâu? Và chắc lúc này bạn đang nghĩ rằng: “Ông ta đang nói cái quái gì vậy?”

B: Vâng, vậy ông ta đang nói về cái gì? Tôi quan sát được vài điều từ...về trải nghiệm thiền ngắn ngủi này. Một là, một lần nữa, tôi nghĩ có rất nhiều sự kết hợp các kết luận của ông ta vào mô tả trải nghiệm của chính ông ta. Ông ta nói, ngay cả trong chiều hướng quan sát ban đầu, về cách mà suy nghĩ của bạn định đoạt điều bạn muốn và định làm tiếp theo và suy nghĩ của bạn quyết định mục tiêu của bạn. Và ở đâu đó ông ta có nói về mỗi suy nghĩ được xác định bởi những yếu tố vô ý thức. Nhưng tôi thấy... và tôi nghĩ điều này chạm tới quan điểm lúc nãy của anh Onkar, về một kiểu quan điểm xuyên tạc, một mô tả xuyên tạc những gì thực sự được cho là ý chí tự do. Và ông ta nói: “Bạn không biết bạn sẽ suy nghĩ gì tiếp theo”, là cái mà theo tôi, ông ta có vẻ đang cho rằng ý chí tự do là sự dự đoán tương lai, đó là một sự giả định vô cùng kỳ lạ. Chẳng phải toàn bộ ý tưởng về ý chí tự do, theo một cách nào đó, được cho là bạn không dự đoán hay không thể dự đoán, rằng bạn không thể thực hiện cả hai cái và rồi đưa ra lựa chọn hay sao? Giờ thì, tôi cho rằng sẽ có một câu hỏi hoàn toàn riêng biệt: Chà, vậy tại sao nó không phải là ngẫu nhiên? Và ta có thể nói về điều đó, nhưng lần nữa,...Tôi chưa từng thấy ai đặc điểm hóa lập luận về ý chí tự do theo cách cụ thể mà ông ta đang tấn công. Vì vậy, nó làm tôi cảm thấy có sự xuyên tạc trong đó. Và vâng, ở đây, bạn đã thấy cuộc thảo luận này là về ý tưởng rằng không có tác nhân nào, không có yếu tố bản thân nào trong đó cả, chỉ có chúng ta đang lội trong dòng trải nghiệm của ta và chúng ta là dòng chảy đó, và sẽ không tìm được nhà tư tưởng nào trong tâm trí ngoại trừ chính những suy nghĩ đó. Vậy tâm trí mà ta đang nói ở đây là gì? Nếu không quá kén chọn trong quan điểm cuối này, thì phản ứng toàn diện của anh về trải nghiệm thiền này là gì?

O: Một lần nữa, đúng như mô tả của ông ta về thế giới bên ngoài, về mặt nhân quả, thì tôi nghĩ nó khái niệm hóa không chính xác chút nào về trải nghiệm và nhận thức của tôi về thế giới. Cách tôi nghĩ về nhân quả và những gì bạn thực sự quan sát, cái mà bạn đang khái niệm hóa thành nhân quả, thì không phải là sự kiện trước sự kiện trước sự kiện. Vì vậy, khi ông ta suy xét bên trong tâm trí, và điều đó yêu cầu bạn, bây giờ, không hướng ra bên ngoài thế giới, mà hãy nhìn vào bên trong các hoạt động của tâm trí bạn, thì cách ông ta khái niệm hóa những gì đang diễn ra và, đại loại là mô tả của ông ta về nó, theo tôi, hoàn toàn xa lạ, hoàn toàn không phải là cách tôi tự xem xét những gì đang diễn ra trong tâm trí mình. Và tôi nghĩ đây là... nếu người khác tự xem xét nội tâm thì họ sẽ nghĩ: “Vâng, đây không phải là những gì đang xảy ra”. Và một phần của nó, cũng giống như ông ta có sự kiện như: “Đây là cách tôi sẽ khái niệm hóa mọi thứ trong thế giới bên ngoài”, nên không có sự vật, chỉ có các sự kiện, thế nên, ngầm ẩn việc ông ta khái niệm hóa điều đó trong mối quan hệ với trải nghiệm. Đó không phải là cách đúng đắn để khái niệm hóa ý thức. Ý thức là nhận thức. Nó là nhận thức chính yếu về thế giới bên ngoài đối với bạn và những thứ trong thế giới đó, và những thứ đang hoạt động và tương tác. Và bạn có thể suy xét bên trong tâm trí, bạn có thể hướng nhận thức đó vào bên trong và nghĩ: "Điều gì đang xảy ra trong tâm trí tôi thế này?" Nhưng khi bạn làm điều đó, những gì bạn có và những gì bạn có thể quan sát, đó là ‘nhận thức của tôi hiện hữu’ và sau đó là quá trình xử lý nhận thức của tôi. Và bản thân nhận thức là một quá trình, để lĩnh hội thế giới. Và vì, tôi phải hành xử theo cách nhất định, quay đầu, hướng mắt, lắng nghe mọi thứ. Đó là một quá trình chủ động. Và những gì ông ta đang nói, mà tôi nghĩ ở điều này ông ta nói đúng, rằng điều khiến chúng ta trở thành con người nhất chính là khả năng suy nghĩ của chúng ta. Đây cũng là một quá trình chủ động. Vậy, ví dụ của ông ta về việc bạn không biết mình sẽ nghĩ gì và những gì Sam Harris sẽ nói tiếp theo, trải nghiệm của tôi là ‘không, điều đó hoàn toàn sai’. Trong một quá trình suy nghĩ, tôi sẽ chỉ đạo và điều khiển nó. Ngay lúc này tôi đang thực hiện một chương trình podcast. Tôi có 10 điều quan trọng khác cần phải làm. Tôi nói rằng: “Không, tôi sẽ không quan tâm đến những điều đó bây giờ đâu. Tôi cần tập trung vào podcast, đây là điều tôi cần giải quyết, và chúng ta cần tập trung vào lập luận của Sam Harris”. Đây là quá trình diễn ra trong tâm trí tôi, tôi đang điều khiển và chỉ đạo nó. Và thỉnh thoảng, lúc anh nói, điều gì đó nảy sinh từ tiềm thức của tôi: “Chà, vậy còn, đúng vậy, mình cũng phải thực hiện điều này nữa. – Ừ, để sau.” Tôi tự nhủ với mình vậy. Đó là việc tôi chỉ đạo suy nghĩ của tôi. Và đó chính xác là điều mà tôi không thể làm cho ông Sam Harris. Đây là lý do tại sao thường khi bạn đang suy nghĩ và có ai đó nói chuyện với bạn, bạn sẽ trải qua cảm giác kiểu: “Tôi cần chỉ đạo suy nghĩ của mình và bạn như kiểu vị khách không mời mà đến vậy”. Nhưng quá trình suy nghĩ của tôi không phải là quá trình tâm trí tôi xâm nhập vào tôi hay gì cả. Tôi nghĩ điều đó hoàn toàn sai, về mặt khái niệm hóa và mô tả những gì đang diễn ra trong tâm trí một người. Toàn bộ ý tưởng về việc suy nghĩ là bạn có thể chỉ đạo nó và bạn có thể điều khiển nó. Điều đó không có nghĩa là điều khiển mọi khía cạnh của nó. Và một lần nữa, đó là sự xuyên tạc mà dường như ông ta nghĩ rằng để điều khiển nó thì sẽ cần phải điều khiển mọi khía cạnh của nó.

B: Và chúng tôi đánh giá cao sự tập trung và sự chú ý của anh đối với chủ đề này. Và ngay lúc đó tôi cũng đã có một vài ý tưởng mà tôi nghĩ: “Có lẽ tôi nên nói gì đó”, nhưng thực ra tôi không nói. Tôi sẽ trung thành với những gì tôi đã dự định nói, để chỉ ra, chà được thôi, có một quá trình hoạt động liên quan tới suy nghĩ, trái ngược với, giả sử trái ngược với hoạt động của tim hay phổi của bạn đi, là điều thực sự khác biệt mà ông ta đã lưu ý trong một phần khác của podcast. Nhưng ông ta đem lại thêm cho chúng ta một chút về sự tự suy xét nội tâm trong những trải nghiệm của bản thân khi ông ta suy nghĩ. Và tôi nghĩ, ít nhất từ cách ông ta mô tả nó, ông ta không thực sự đồng ý với cách anh vừa mô tả nó. Hãy cùng nghe xem ông ta nói gì nào. Ông ta đề xuất chúng ta tham gia vào một thử nghiệm suy nghĩ nho nhỏ cùng ông ta. Và lần này là một trải nghiệm với suy nghĩ của ta, bắt đầu thôi. 

“Hãy cùng thực hiện một thử nghiệm nhỏ nào. Hãy nhắm mắt lại và hít vài hơi thật sâu. Giờ thì hãy nghĩ về một bộ phim. Có thể là một bộ phim bạn đã từng xem hoặc chỉ là một bộ phim mà bạn biết đến thôi cũng được. Và bạn có thể chọn bất cứ bộ phim nào bạn muốn. Bạn có thể dừng đoạn âm thanh này lại và từ từ chọn cũng được. Giờ hãy cùng làm lại một lần nữa. Rồi, tôi muốn bạn phải trở nên nhạy cảm với quá trình này. Vậy nên, hãy quên bộ phim ban đầu đi và chọn một bộ phim khác. Lần nữa, chú ý đến những gì bạn thực sự trải nghiệm ở đây. Cảm giác chọn phim ra sao? Cảm giác hoàn toàn được tự do lựa chọn thì như thế nào? Bạn đã chọn được một bộ phim mới? Được rồi, hãy thực hiện nó một lần nữa. Hãy bắt đầu lại từ đầu, nghĩ thêm một vài bộ phim nữa và chọn ra một bộ. Bạn có thấy bất kỳ bằng chứng nào chứng tỏ có ý chí tự do ở đây không? Bởi vì nếu nó không có ở đây thì nó sẽ không có ở đâu hết, đúng không? Vậy tốt hơn hết là chúng ta có thể tìm nó ở đây. Vậy hãy cùng tìm kiếm nó nào. Hãy cân nhắc vài bộ phim bạn đã nghĩ đến.

Vì tất cả những bộ phim đã có thể xuất hiện trong đầu bạn nhưng chúng đã không xuất hiện, hãy tự hỏi bản thân: bạn có được tự do lựa chọn điều mà không xảy đến với bạn không? Về mặt sinh lý học thần kinh (neurophysiology), những mạch Phù thủy xứ Oz của bạn đã không hoạt động vài phút trước. Vì những lý do bạn không thể biết và không thể điều khiển, dựa trên trạng thái não bộ của bạn, bộ phim Phù thủy xứ Oz đã không được chọn. Mặc dù bạn hoàn toàn biết về bộ phim này. Và nếu ta có thể đưa não bạn quay về trạng thái trước đó một lúc và giải thích toàn bộ những âm nhiễu trong hệ thống, thêm trở lại bất kỳ những đóng góp thuộc về sự ngẫu nhiên, cho dù chúng là gì đi chăng nữa, bạn vẫn sẽ không nghĩ đến bộ phim Phù thủy xứ Oz lần nữa và lần nữa và lẫn nữa cho đến khi thời gian kết thúc. Sự tự do nằm ở đâu trong đó? Điều quan trọng là phải hiểu rằng dù vũ trụ có hoàn toàn bị định đoạt hay nó thừa nhận sự ngẫu nhiên, thì viễn cảnh vẫn giống nhau. Thuyết tất định rõ ràng không cho bạn sự tự do. Nó chẳng qua chỉ là bộ máy đồng hồ sinh hóa mà thôi. Nhưng ngẫu nhiên cũng không cho bạn tự do luôn. Nếu bạn biết được rằng bộ phim mà bạn sẽ chọn tiếp theo là kết quả của quá trình ngẫu nhiên, một cái tung xúc xắc lượng tử nào đó, thì nó sẽ tương phản với định nghĩa về ý chí tự do của hầu hết mọi người. Có vẻ như mọi lựa chọn khác mà bạn đưa ra trong cuộc đời đều miễn cưỡng hơn lựa chọn này. Nên chọn công việc nào, kết hôn với ai, nên có con không, nên bỏ phiếu cho ai. Hầu hết những lựa chọn trong cuộc đời rõ ràng miễn cưỡng hơn bởi những biến số khác hơn là biến số này”.

Tôi tưởng còn thêm một chút nữa nhưng chắc nó đã bị cắt bớt đi vì lý do nào đó, nhưng ta đã nắm được cốt lõi rồi. Tôi nghĩ đoạn cuối cùng mà ông ta nói đặc biệt đáng chú ý. Giờ tôi sẽ đọc phần còn lại mà ông ta nói: “Nếu bạn không rảnh để chọn một bộ phim ngay bây giờ thì tôi không biết bạn sẽ tìm được ý chí tự do ở đâu trong cuộc đời mình nữa. Vậy nên, hãy chú ý đến thử nghiệm này. Làm lại một lần nữa. Chọn một bộ phim, bất kỳ phim nào”. Tôi đã chọn bộ phim Buổi trưa Thượng Hải. Đó là lựa chọn đầu tiên của tôi. Không quá phức tạp so với một số ví dụ mà ông ta đưa ra. Đó là vì tôi đã coi nó cuối tuần trước, khá hay. Nhưng ở đây, điều làm tôi thấy đáng chú ý là, đây là điều mà ông ta thực sự nghĩ là ví dụ hay nhất cho ý chí tự do. Cái ví dụ chọn một bộ phim ngẫu nhiên. Tất cả những ví dụ khác mà ông ta đã đề cập đến, về các loại lựa chọn mà bạn có thể đưa ra: chọn công việc nào, kết hôn với ai, nên có con không, nên bỏ phiếu cho ai...tôi thấy đây là những ví dụ hay hơn rất nhiều về các loại lựa chọn mà ta kiểm soát được ý chí tự do. Bởi vì chúng là những ví dụ mà bạn thực sự cân nhắc một cách có ý thức về ưu và nhược điểm, đâu là lý do tốt và đâu là lý do không tốt. Tôi thực sự không hiểu tại sao ông ta lại nghĩ đó là những lựa chọn miễn cưỡng hơn. Theo quan điểm của ông ta, trong những trường hợp đó, chúng miễn cưỡng hơn là vì bạn có lý do cho những lựa chọn bạn đưa ra? Chà, điều đó đúng trong phần lớn các trường hợp có lợi - một số người không có lý do liên quan tới những kiểu câu hỏi như vậy theo cách mà ta muốn họ làm. Và điều đó gây ra vấn đề. Và tôi chắc anh có nhiều điều muốn nói hơn về điều này phải không Onkar, về việc ta nên tìm kiếm ở đâu trong suy nghĩ của ta để tìm ra bằng chứng của ý chí tự do thực sự là gì? Nó có phải là chọn lựa nội dung trong số các kiểu suy nghĩ. Như coi phim nào hay thậm chí là bầu cử cho ứng cử viên nào, hay nó là một cái gì đó sâu sắc hơn? Bởi vì nhắc lại là, không phải ai cũng thực sự có lý do để trả lời cho những câu hỏi như bỏ phiếu cho ai, kết hôn với ai. Và đó dường như là một vấn đề quan trọng.

O: Vâng, theo tôi, đó là vấn đề cốt yếu, chắc chắn là như vậy từ quan điểm của Ayn Rand hoặc những người theo chủ nghĩa khách quan. Lý thuyết về ý chí tự do, đó là chính bạn phải nhìn sâu hơn, bạn có thể nói theo cách ẩn dụ, bạn phải nhìn sâu hơn vào quỹ đạo cốt yếu kiểm soát tâm trí bạn. Tôi không nghĩ đó là về việc chọn những mẩu nội dung. Nó là về...đây là lý do tại sao, như anh đã nói lúc nãy, Rand đã đúc kết: ‘một lựa chọn giữa tư duy hoặc không tư duy’, nên đó là lựa chọn thực hiện một kiểu quá trình nhất định, và thực hiện tư duy, tiến hành lập luận hoặc không. Bạn có thể trôi theo nó, thực tế, bạn có thể quyết định bạn sẽ đi theo đám đông và những gì người khác nghĩ. Bạn có thể nói...bạn có thể chọn không tham gia trực tiếp vào quá trình xử lý thuộc về tinh thần. Nhưng ngay cả khi bạn hiểu thử nghiệm này là gì, và bạn hỏi: “Bạn tìm thấy ý chí tự do ở đâu trong đó?”, thì tôi nghĩ là có rất nhiều vấn đề. Vậy nên, tôi sẽ nói với bạn, tôi đã nghe toàn bộ podcast này, và khi ông ta nói: “Được rồi, tôi sẽ...tôi muốn bạn thực hiện một thử nghiệm nhất định”, phản ứng của tôi là: “Được thôi, lại một thử nghiệm suy nghĩ ngốc nghếch nữa. Tôi nghiên cứu triết học. Tôi đã thấy nhiều thứ mà tôi nghĩ chúng không cho thấy những gì họ nghĩ chúng sẽ cho chúng ta thấy. Tôi sẽ không làm thử nghiệm này đâu.” Và rồi tôi nghĩ “Không, được rồi, chúng ta sẽ nói về nó nên để tôi thể hiện sự thông cảm của mình và thực hiện nó”. Đó là một sự lựa chọn. Tôi đang chọn giữa các lựa chọn thay thế. Và nếu bạn xem nó như là một lựa chọn, thì nghĩa là bạn đang lựa chọn, một phần ngụ ý là: “Vâng, tôi đã có thể chọn cái khác, nhưng tôi đã chọn cái này, và tôi đã đưa ra một số lý do tại sao tôi chọn nó. Nhưng điều cốt yếu là tôi nghĩ về nó, và rồi: Nếu ta sẽ làm một podcast về vấn đề này, ta phải đối xử với nó bằng sự cảm thông và nghiêm túc nhất có thể, nên tôi sẽ thực hiện thử nghiệm này”. Bạn đặc tính hóa điều đó bằng cách chọn những bộ phim ngẫu nhiên. Tôi không hiểu trong bối cảnh đó thì ‘ngẫu nhiên’ có nghĩa là gì, tôi hiểu nó theo nghĩa là chọn một vài bộ phim. Nhưng nó quan trọng bởi vì, sự mâu thuẫn của ông ta là: “Chà, ý chí tự do nghĩa là ngẫu nhiên”. Và việc chọn phim, rõ ràng nó sẽ là những bộ phim tôi biết chứ không phải những bộ phim tôi không biết. Làm sao tôi chọn một bộ phim mà tôi không biết? Cho nên nếu bạn gọi đó là: “Nó quá miễn cưỡng, vậy nó có thực sự là ý chí tự do không?”, thì tôi vẫn đang lựa chọn. Yêu cầu là chọn một bộ phim và điều đó có nghĩa là chọn một bộ phim bạn biết. Hai bộ phim đã xuất hiện trong đầu tôi là: Casablanca và Thị trấn Tombstone. Tôi có thể đưa ra lý do vì sao chúng xuất hiện trong đầu tôi, cho cả hai bộ phim. Casablanca là bộ phim yêu thích của tôi, nên tôi không bất ngờ lắm khi ai đó bảo bạn chọn một bộ phim, thì bạn nghĩ ngay đến một trong những bộ phim yêu thích của bạn. Và bộ phim còn lại là Thị trấn Tombstone, cũng giống như anh vậy, tôi không phải vừa xem chúng xong, nhưng tôi vừa nói chuyện với một người về bộ phim này, một hay hai ngày trước. Do đó, khi nói đến chọn một bộ phim thì tôi nghĩ ngay đến nó, hai bộ phim này xuất hiện trong đầu tôi, tôi không thấy điều này bất ngờ hay bí ẩn chút nào cả. Và tiếp theo tôi đã nghĩ: “Tôi phải chọn giữa một trong hai bởi vì tôi được yêu cầu chọn một bộ phim mà thôi, tôi sẽ phải chọn cái nào đây? Và tôi nghĩ: “Tôi có thể chọn Casablanca nhưng nó quá tiêu chuẩn và vậy thì...cái thử nghiệm suy nghĩ này sẽ là gì đây?” Nên tôi đã chọn Thị trấn Tombstone. Ý chí tự do nằm đâu trong đó? Tôi đang lựa chọn giữa hai bộ phim. Tôi phải chọn một. Và đây là bộ phim tôi đang chọn. Tôi có thể cung cấp cho bạn quá trình xử lý mà tôi trải qua một lần nữa. Nó kiểu: “Tại sao điều này, nếu như không có...nếu bạn không thể tìm thấy ý chí tự do ở đây, bạn sẽ không tìm thấy nó ở đâu hết”. Vâng, rõ ràng bạn đang đưa ra lựa chọn. Vì vậy, khi ông ta nói “thậm chí còn không có sự ảo tưởng nào”, điều đó nghĩa là, khi ông ta mô tả kiểu thử nghiệm này, ông ta nói “Bạn đưa ra lựa chọn ở đâu?” Nó có nghĩa vậy đó. Sự ảo tưởng là, dường như là bạn đang đưa ra chọn lựa nhưng thực sự thì không phải. Nhưng quan điểm của ông ta là nó thậm chí không giống như bạn đang đưa ra những lựa chọn. Chà, đối với tôi thì nó chắc chắn giống như là tôi đang đưa ra lựa chọn. Quả thực là tôi đang lựa chọn mà.

B: Và có một đoạn trích mà cuối cùng chúng ta đã không mở, ông ta nói về điều này nhiều hơn và về một điều gì đó như là quá trình mà anh vừa mô tả, rằng có hai chọn lựa và ông ta chọn giữa 2 chọn lựa đó. Nhưng tại thời điểm đó, mục tiêu bắt đầu di chuyển một chút, bởi vì, ông ta nói: “Tôi đã có thể chọn Alien hoặc Chinatown. Tôi thích Alien hơn. Mặc dù họ nói Chinatown là bộ phim kinh điển”. Nhưng ông ta chọn bộ phim mà ông ta nghĩ nó không quá chán, đó là Alien. Và sau đó thay vì nói: “Chà, nó không thực sự là một lựa chọn. Hoặc ít nhất nó thực sự không phải là ảo tưởng”, ông ta lại nói: “Đúng vậy, nhưng khoa học đã chứng minh, các nghiên cứu khoa học cho thấy khi con người đưa ra những lựa chọn thì lý do mà họ nêu ra không thực sự là lý do mà họ nghĩ họ có. Nhưng điều đó có hơi thay đổi chủ đề phải không? Từ việc ‘điều gì thực sự gây ra nó’ sang việc ‘bạn có thực sự có kinh nghiệm đưa lựa chọn hay không’, đúng không?

O: Đó đúng là một sự ảo tưởng và không chỉ vậy, thậm chí điều đó không có gì để gợi ra ý tưởng về việc ‘bạn có thể có ý chí tự do’ cả.

B: Và chúng tôi sẽ nói thêm, tôi nghĩ, về việc tại sao chúng ta nên thừa nhận trải nghiệm đó theo giá trị vẻ ngoài hơn là xem nó như một ảo tưởng. Nhưng ý tôi là, tôi thực sự muốn chỉ ra một điều nữa về kiểu thí nghiệm suy nghĩ mà ông ta đưa ra, đó là, ý tôi là, anh có đề cập đến... nhiệm vụ chọn một bộ phim nhưng ông ta đã không đưa ra cho chúng ta mục đích của việc đó, kiểu như, đây là bộ phim mà bạn sẽ xem bây giờ hay cái gì đó tương tự vậy. Hoặc đây là một bộ phim mà bạn sẽ viết bình luận cho nó. Thí nghiệm chỉ đơn giản là chọn một bộ phim ngẫu nhiên, ngẫu nhiên đối với bất kỳ mục đích nào. Và lý do mà tôi nghĩ điểm này quan trọng là vì (nó tương tự trong quyển sách của ông ta) một tập hợp các nghiên cứu khoa học mà ông ta trích dẫn ủng hộ quan điểm của mình, đã được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà phê bình về ý chí tự do, những thí nghiệm này được biết đến như là thí nghiệm Libet. Benjamin Libet5 đã thực hiện những thí nghiệm này. Các thí nghiệm yêu cầu mọi người, về cơ bản, là búng nhẹ vào cổ tay của họ tại một thời điểm ngẫu nhiên và sau đó cố gắng nhớ xem họ đã quyết định vào lúc nào, và yêu cầu họ viết lại thời gian, và họ thực hiện điều này một cách có hệ thống và cuối cùng họ khám phá ra rằng, họ nhận thấy rằng có một số hoạt động trong võ não thần kinh hay cái gì đó xảy ra vài micrô giây trước khi người đó nghĩ rằng họ nhớ mình đã đưa ra quyết định. Và ý tôi là, có rất nhiều điều để giải thích tại sao tôi nghĩ lập luận và bằng chứng này không thực sự cung cấp dẫn chứng cho việc phủ nhận ý chí tự do. Tôi đã viết về điều này trong một bài báo đã xuất bản. Nhưng theo tôi, một điều đáng chú ý, một lần nữa, là những gì người đó được yêu cầu, nhiệm vụ mà đối tượng thí nghiệm được giao thực hiện là, nhắc lại, là chỉ...chọn một thời điểm ngẫu nhiên để búng nhẹ vào cổ tay mà không có một mục đích cụ thể nào trong tâm trí. Vì vậy, có một câu hỏi ở đây là: “Khi tôi giao cho mình nhiệm vụ phải làm một việc gì đó mà không có mục đích cụ thể đi kèm với nó, khi tôi được yêu cầu thực hiện điều đó, và nếu tôi nghĩ có một lý do đúng đắn để đồng ý thực hiện thí nghiệm thì tôi quyết định như thế nào?” Ý tôi là, tôi nghĩ điều đó đúng - không có lý do nào tôi có thể đưa ra hay tôi không thể biết được rằng khi nào thì tôi búng cổ tay mình hoặc không. Nhưng tôi nghĩ đó là bản chất của nhiệm vụ cụ thể này. Và đây là điều gì đó rất đặc trưng về kiểu lựa chọn này. Giống như thực tế tôi đang tự nhủ với bản thân: “Được rồi, hãy để cho các quá trình vô thức của não bộ chọn cái này cho mình và xem điều gì sẽ xảy ra”. Nhưng đó không phải là nơi tôi thấy kiểu trường hợp nguyên mẫu về ý chí tự do đang thực sự hoạt động. Nơi mà nó đang hoạt động là nơi mà tôi lắng nghe những hướng dẫn của thí nghiệm, và quyết định “Mình có thực sự muốn tham gia vào thí nghiệm này không? Có lý do đúng đắn để thực hiện nó không?” Và đó là nơi mà tôi là người tạo ra sự khác biệt về việc liệu tôi sẽ làm một việc hoặc không. Và tôi nghĩ nó tương tự với những gì anh mô tả khi anh nghĩ về việc quyết định xem có nên chơi trò chơi chọn phim này hay không. Bởi vì giống như bạn đang chơi một trò chơi với mục đích minh họa một điều gì đó mang tính triết lý cho khán giả của mình vậy. Và tôi nghĩ đó là nơi mà bạn có thể đã có quyền kiểm soát cơ bản. Anh có phản hồi nào thêm về điều đó không?

O: Vâng. Không, tôi nghĩ quan trọng là việc thiết lập những thử nghiệm đó. Và có những tình huống trong cuộc sống mà...bạn đưa nó vào, chuyển nó thành bộ não vô thức của bạn. Đúng hơn là bạn đang chuyển nó thành tiềm thức của mình. Vì vậy, tất cả những suy nghĩ là ‘có cơ sở về những gì bạn đang chỉ đạo cho nó’ bởi vì nó là một hoạt động của quá trình mà bạn đang kiểm soát và chỉ đạo. Nhưng có những yếu tố của nó là từ tiềm thức của bạn. Vì vậy, tôi có thể chỉ đạo: “Được rồi, để tôi nghĩ về một bộ phim tôi biết”. Nhưng đúng là những điều xuất hiện trong đầu tôi đến từ tiềm thức của tôi. Ví dụ, bộ phim Cuốn theo chiều gió, đã không xuất hiện trong đầu tôi. Có lẽ bởi vì tôi ghét bộ phim đó. Hoặc ý tôi là, nói ghét thì hơi quá, nhưng tôi không thích nó. Nên có những khía cạnh không...Tôi không chọn những gì sẽ xuất hiện từ tiềm thức của mình. Thực tế thì tôi đang tự đặt cho mình một câu hỏi, chọn một bộ phim. Nhưng tất cả mọi suy nghĩ đều như vậy. Và nó không cho thấy rằng bạn không thể kiểm soát được những khía cạnh mà bạn có quyền kiểm soát, bởi vì có những khía cạnh nằm trong tiềm thức. Và khi bạn nghiền ngẫm một vấn đề hay động não, những gì bạn thường làm là, bạn để cho tiềm thức của bạn tự nghĩ: “Điều gì sẽ xuất hiện trong đầu tôi nếu như tôi không chỉ đạo tâm trí mình quá nhiều?” Nhưng đó là một trải nghiệm rất riêng biệt và rất khác với những gì tôi đang định hướng tâm trí mình. Do đó, đây là một hiện tượng được biết đến về tư duy. Nó chắc chắn được biết đến trong phạm vi khách quan, nhưng không chỉ trong phạm vi đó mà thôi. Và, một lần nữa, có quá nhiều xuyên tạc về việc nếu có yếu tố nào đó liên quan đến tiềm thức thì điều đó có nghĩa là không có sự kiểm soát ý thức, và điều đó không hợp lý.

B: Vâng, chúng tôi nhận được rất nhiều câu hỏi và tôi sẽ đưa nhắc nhở cách làm lên màn hình cho những người vẫn muốn gửi câu hỏi. Onkar, chúng ta còn hai đoạn trích nữa, nhưng tôi nghĩ có lẽ chúng ta nên đi thẳng đến đoạn cuối cùng về sự tự bác bỏ và bỏ qua phần đạo đức vì không đủ thời gian...

O: Được thôi, tôi nghĩ phần đạo đức không thực sự thú vị.

B: Vâng. Được rồi, hãy cùng nghe đoạn trích chính cuối cùng của Sam Harris. Và theo tôi, đây là đoạn mà ông ta đáp lại một lời chỉ trích phổ biến đối với kiểu lập luận mà ông ta vừa mô tả, hãy cùng nghe nào.

“Đôi khi mọi người hỏi: “Chà, nếu không có ý chí tự do, vậy tại sao bạn lại cố gắng thuyết phục bất kỳ ai về bất kỳ điều gì? Con người sẽ chỉ tin vào bất kỳ điều gì mà họ tin thôi. Việc bạn cố gắng thuyết phục họ rằng họ không có ý chí tự do là bằng chứng cho thấy bạn nghĩ họ có ý chí tự do”. Lần nữa, đây là sự nhầm lẫn giữa thuyết tất định và thuyết định mệnh. Lý lẽ là khả dĩ, không phải vì bạn được tự do suy nghĩ theo ý mình mà vì bạn không được tự do. Lý lẽ biến tất cả chúng ta thành nô lệ. Bị thuyết phục bởi một lập luận nghĩa là bị nó khuất phục. Bạn bị ép buộc phải tin vào điều đó bất kể nguồn tham khảo của bạn. Thử nghĩ xem cảm giác không biết điều gì đó và rồi biết được nó; biết được cái gì đó bất chấp sự thiếu hiểu biết trước đó hoặc trái với phỏng đoán trước đó của bạn; bị đặt trong sự kìm kẹp của một lập luận có giá trị và đúng đắn; bị dẫn dắt, từng bước, đến vùng đất lạ mà không phát hiện một lỗi nào, không nhìn thấy bất kỳ nơi nào để đặt đôi chân hay bàn tay để cản bước tiến của mình; để rồi được đưa ra kết luận cần thiết. Việc này là phản tự do. Bạn có tự do gần giống với những người tù mà phải đi đến bước đường bị treo cổ vậy. Vì thiếu tự do nên mới tồn tại lý lẽ. Đó là lý do tại sao tôi biết một lập luận có hiệu quả với tôi thì cũng nên có hiệu quả với bạn. Và nếu nó không nên có tác dụng với bạn thì nó cũng không nên có tác dụng với tôi. Lý lẽ toàn là về sự miễn cưỡng. Hai cộng hai bằng bốn. Sự tự do ở đâu trong đó? Quan trọng là hai cộng hai bằng bốn. Và quan trọng là mỗi chúng ta có thể hiểu được điều đó bằng cách bị buộc phải suy nghĩ theo những ràng buộc logic giống nhau. Bạn có được tự do để không biết rằng hai cộng hai bằng bốn không? Không, nếu như thực tế bạn biết điều đó. Bạn có được tự do hiểu nó nếu như bạn không hiểu nó? Một lần nữa, không, đúng chứ? Không cho đến khi bản thân sự hiểu biết đó tự hiện ra trong tâm trí bạn. Vậy, cho dù bạn có hiểu một điều gì đó hay không thì nó cũng không nằm trong sự kiểm soát của bạn. Nhưng tất nhiên là sự khác biệt thì quan trọng. Và tri thức về mọi mặt đều quan trọng. Nó đều quan trọng như ta tưởng tưởng vậy.”

B: Tôi nghĩ điều này vô cùng thú vị. Tôi nghĩ đây là điều duy nhất có trong podcast nhưng lại không có trong cuốn sách của ông ta. Vì vậy, bạn có cảm giác rằng đây đại loại là những chỉ trích mà ông ta nhận được từ mọi người về cuốn sách của mình. Và tôi nghĩ việc ông ta nhận được những chỉ trích như vậy có lẽ là một điều tốt. Và theo tôi, kết quả cuối cùng của chỉ trích này có lẽ còn quan trọng hơn những gì ông ta nhận ra, bởi vì những gì những người phê bình đang nói ở đây không chỉ đơn giản là việc nỗ lực thuyết phục họ rằng ‘họ không có ý chí tự do là bằng chứng cho thấy bạn nghĩ họ có ý chí tự do’. Ý tôi là, một điều mà bạn có thể nói về việc này đó là ông ta có một vài tiêu chuẩn kép. Nhưng hãy nghĩ về một câu mà ông ta đặc biệt đưa ra sau khi nói: “Lý lẽ toàn là về sự miễn cưỡng”, ông ta nói: “Đó là lý do tại sao tôi biết một lập luận có hiệu quả với tôi thì cũng nên có hiệu quả với bạn. Và nếu nó không nên có tác dụng với bạn thì nó cũng không nên có tác dụng với tôi”. Và tôi muốn biết sự ép buộc của “nên” ở đây là gì? Thực tế có phải ông ta đang nói, khi ông ta đưa ra lập luận chống lại ý chí tự do: “Bạn thực sự nên lắng nghe tính hợp lý trong lập luận mà tôi đang đưa ra, và nếu bạn, nếu bạn không nghe theo, nếu bạn không chấp nhận nó, nếu bạn không bị lập luận hợp lý của tôi lôi kéo, thì có nghĩa là bạn không hiểu những gì tôi đang nói. Nhưng rồi dù bạn có hiểu điều gì đó hay không thì nó cũng không nằm trong sự kiểm soát của bạn”. Vậy, có phải ông ta đang nói rằng, một số trong chúng ta không hiểu ông ta nên không đồng ý với ông ta, vì ta không quyết định điều đó, ta không kiểm soát được nó nên không thể đổ lỗi nếu ta không thấy được lập luận hợp lý của ông ta? Nhưng vậy thì đưa ra lập luận để làm gì nếu như không phải để chỉ trích những người không thấy được sự hợp lý đó? Kiểu như, kết quả cuối cùng của chỉ trích này thì sâu sắc hơn những gì ông ta nghĩ bởi vì nó cho thấy là, nếu bạn chấp nhận thuyết tất định, nếu bạn phủ nhận ý chí tự do, nó không...nó không chỉ đơn giản là bạn có thể ngầm cho rằng người khác cũng vậy trong quá trình tạo ra điều đó, mà là...nếu bạn thực sự nghiêm túc nghĩ rằng chúng ta không có ý chí tự do, thì bạn không thể hiểu được toàn bộ ý tưởng của một tiêu chuẩn hợp lý, của ý tưởng rằng có những cách ta nên tư duy để biết được sự thật và rằng những người không đưa ra những lựa chọn đó, những người không cố gắng hiểu, thì đang làm những việc họ không nên làm. Và nếu bạn không thể nắm bắt được sự hiểu biết của mình - điều mà ông ta đang giúp chúng ta đạt được, thì vấn đề của việc chỉ trích là gì? Tôi không biết anh có thêm suy nghĩ nào về điều đó không?

O: Vâng, tôi nghĩ anh đang nêu ra vấn đề cơ bản nhất. Và nếu ta đặt nó theo khía cạnh tích cực và xem xét nó từ góc độ lý thuyết ý chí tự do của Ayn Rand, rằng việc tư duy hoặc không tư duy là một lựa chọn, nghĩa là, việc tham gia vào quá trình xử lý lý trí là một lựa chọn. Vì vậy, bạn có thể...do đó, ông ta mô tả nó theo khía cạnh là một lập luận nên-có-hiệu-quả. Và anh đã đúng khi hỏi “nên” ở đây nghĩa là gì? Ông ta phải biết rằng con người đã bị thuyết phục bởi những lý lẽ tệ hại. Và ông ta phải biết rằng con người cũng không bị thuyết phục bởi những lý lẽ hay. Hoặc nếu nói cách khác, họ bị thuyết phục bởi những lý lẽ phi lý và không bị thuyết phục bởi những lý lẽ hợp lý. Đó có phải là một cáo trạng cho lập luận này hay nó là bản cáo trạng chỉ của một người, thật bất ngờ rằng những yếu tố tiền nhiệm đang kiểm soát ông ta, khiến ông ta không chấp nhận lập luận này, cho dù nó là một lập luận hợp lý hay ông ta chấp nhận nó bởi vì nó phi lý? Những gì anh đang nói là ‘người đó về cơ bản không kiểm soát được quá trình xử lý tâm lý của mình’. Và làm sao Sam Harris biết được ông ta đang trở nên lý trí? Đó chỉ là một ý tưởng khác mà ông ta sẽ có. Và có thể bởi vì, chà, bà của ông ta đã uống nước ép thơm khi ông ta 12 tuổi và kết quả là, đây là những gì ông ta được định đoạt để nói, để suy nghĩ và để nắm bắt được, và ông ta không biết đó là gì. Quan điểm về ý chí tự do của Ayn Rand là, ‘làm sao bạn biết được bạn là người có lý trí?’, bởi vì bạn có thể chọn lựa trở thành một người có lý trí, bạn có thể thiết lập với tư cách là quá trình xử lý tâm lý cơ bản - Tôi sẽ tập trung vào các dẫn chứng và tiến hành một cách hợp lý với khả năng tốt nhất có thể của mình....Và tôi có thể biết được kết quả là tôi đã làm điều đó, và nói rằng: “Vâng, tôi xem kết luận của mình đạt được do lý lẽ bởi vì tôi đã chọn tham gia vào quá trình lý luận”. Và đó là những gì ông ta không thể nói. Và hãy để ý, đây là một điểm nhỏ hơn nhưng vẫn quan trọng nếu bạn nghĩ đến lập luận của Harris, hãy để ý sự khác biệt giữa những gì ông ta nói ở đây và những gì ta đã xem xét trước đó. Trước đó, ông ta nói: “Tôi không biết những suy nghĩ nào sắp xuất hiện trong đầu tôi. Tôi không biết mình sẽ nghĩ hay nói gì tiếp theo”. Đó là bức tranh cơ bản của ông ta về con người, bởi vì nó được định đoạt bởi những yếu tố tiền nhiệm. Bạn không biết yếu tố tiền nhiệm nào xác định...Ta không có loại kiến thức phức tạp này để có thể dự đoán cho nhiều người: “À, người này thì sẽ nghĩ như thế này và người kia thì sẽ nghĩ như thế kia”. Không có gì như vậy cả. Vì vậy, ông ta đúng khi nói, nếu nó được gây ra bởi những điều xảy ra trước đó thì bạn không biết được điều cụ thể nào đang khiến bạn nghĩ những gì bạn nghĩ, bạn không biết bạn sẽ làm gì tiếp theo. Vì vậy, bức chân dung cơ bản của ông ta là ‘về cơ bản bạn không kiểm soát được chúng’. Và giờ khi ông ta nói: “Vâng, nhưng khi ta nói về thuyết tất định và ý chí tự do và đưa ra quan điểm về vấn đề này...” Không, nó giống như là lý lẽ từng bước, bạn bị ép buộc, bạn cần nó, bạn có thể nói tất cả những nguyên nhân là... Và đó là một bức tranh hoàn toàn trái ngược với trước đó. Nó là: “Không, bạn không thể biết được, bạn không kiểm soát được, bạn không thể biết bạn đang làm gì hay tại sao. Ồ, nhưng bạn có thể biết khi bạn nói về ý chí tự do và thuyết tất định. Và bạn có thể biết rằng bạn đang được sai khiến bởi những lý lẽ chính đáng”. Và nó hoàn toàn không nhất quán.

B: Người ta gọi đó là ngụy biện của sự tự loại trừ. Và có một phần khác trong podcast mà tôi đã không trích dẫn, trong đó ông ta nói về việc đọc một bài báo về lý do tại sao một người nên học tiếng quan thoại. Và ông ta nói rằng: “Tôi không thể giải thích được lý do tại sao sau khi đọc bài báo đó xong tôi vẫn không muốn nói tiếng quan thoại. Tôi không thể quyết định việc học thứ tiếng này là ưu tiên hàng đầu của mình được. Và nếu tôi đột nhiên trở nên...nếu nó đột nhiên trở thành điều quan trọng nhất trong cuộc đời tôi thì tôi đã không tự tạo ra thay đổi này cho chính mình”. Nhưng ông ta nói, cuối cùng thì ông ta không, ông ta không thể lý giải được lý do tại sao bài báo này lại có ảnh hưởng hoặc không có ảnh hưởng như nó đã làm. Và câu hỏi mà tôi nghĩ là một ai đó nên có khi họ nghe ông ta đưa ra ví dụ kia, đó là: “Chà, ông nghĩ quan điểm của tôi đối với quyển sách của ông là gì, hoặc đối với bất cứ bài báo nào mà ông đọc về ý chí tự do và thuyết tất định mà đã khiến ông nghĩ rằng không có ý chí tự do là gì? Có phải đó cũng là trường hợp mà ông không giải thích được tại sao lập luận này khiến ông tin vào thuyết tất định còn người khác thì không?” Nhưng, đây là quan điểm của anh, Onkar, rằng nó nghe có vẻ như ông ta đang nói rằng chúng ta chấp nhận những quan điểm triết học vì những lý do mà ta không hiểu được. Nhưng tại sao ta phải cho rằng những gì ta tin tưởng có bất kỳ dấu hiệu lý trí hoặc khách quan nào nếu chúng ta không phải là người đưa ra quyết định là sẽ khách quan đối với nó, không phải là người đã quyết định khiến lập luận của ta chú ý đến sự thật và sự đúng đắn? Tại sao ta lại nghĩ rằng lập luận của ta thì hay hơn của người khác?

O: Vâng, đặc biệt đối với vấn đề này, tại sao lại nghĩ rằng sự ủng hộ của ông ta đối với thuyết tất định thì tốt hơn, thì cao cấp hơn những người ủng hộ ý chí tự do như chúng ta? Và ông ta không thực sự có một câu trả lời nào cho điều đó trong giả thuyết của ông ta. 

B: Chúng ta nhận được khá nhiều câu hỏi mà tôi nghĩ ta nên trả lời, ít nhất là một vài câu, trước khi kết thúc. Tôi để câu hỏi trong bảng tính. Và chúng ta đã đề cập tới một ít, một số trong số chúng. Có một người đã hỏi rằng, và tôi nghĩ họ có lẽ đã hỏi câu này khi ta nói về việc bạn không chọn tâm hồn cho mình theo như Sam Harris, và ta đã nói về việc có một giả định về thế giới được tạo ra từ hư vô mà không có cơ sở nào trong đó. Nhưng người này đã hỏi rằng: “Bạn vẫn có thể nói điều gì về việc con người có một tâm hồn tự tạo?” Tôi nghĩ anh ta đang tham khảo ý tưởng của chủ nghĩa khách quan trong đó. Và “Sam Harris có thể sẽ nghĩ gì về điều này?” Anh nghĩ gì về điều này? Onkar, anh đã viết một phần, trong quyển Đồng hành cùng Ayn Rand có tựa đề là Bản chất của một tâm hồn tự tạo, đã đề cập đến vấn đề này khá nhiều, quan điểm đó khác và đối lập như thế nào với ý tưởng không đáng kể về viêc tạo ra thế giới từ hư vô mà ông ta đang xuyên tạc?

O: Vâng, để tôi nói vài điều về tâm hồn tự tạo, có lẽ Ben, anh có thể nói điều gì đó về những xuyên tạc đang diễn ra. Bởi vì tôi nghĩ điều quan trọng là phải hiểu rằng chúng ta đang nói cụ thể về lý thuyết ý chí tự do của Ayn Rand đối lập với lý thuyết của Sam Harris - về thuyết tất định. Lý thuyết về ý chí tự do của Ayn Rand thì hoàn toàn khác biệt về nhiều mặt. Do đó, không phải ai ủng hộ ý chí tự do cũng đều sẽ nói điều gì đó như một con người với tư cách là một bản thể của tâm hồn tự tạo. Một phần của điều đó có nghĩa như vậy đối với Ayn Rand và đó là lý do tại sao bà ta đưa ra công thức như vậy, bà ta nói rằng bạn có sự kiểm soát cốt yếu cho cuộc đời mình. Vậy, đó là sức mạnh lựa chọn mà một con người có, cho anh ta hay cô ta quyền kiểm soát cốt yếu về con người họ sẽ trở thành. Và lý do mà bà ta nghĩ như thế, lý thuyết của bà về ý chí tự do, đó là bạn có quyền lựa chọn tư duy hoặc không, bạn có quyền lựa chọn là người có lý trí hoặc không, bạn có quyền lựa chọn đặt bản thân vào một cuộc săn lùng tri thức, sự hiểu biết hoặc không. Và nếu bạn thực hiện sự lựa chọn cốt yếu đó và nếu bạn thực hiện nó nhất quán trong cuộc sống của bạn, và xuyên suốt cuộc đời bạn thì bạn sẽ trở thành một nhà tư tưởng. Và bạn không trở thành một sản phẩm của môi trường của bạn mà thành một người nghĩ về những gì hiện diện trong môi trường của bạn, trong giáo dục của bạn, trong việc học hành của bạn, những gì bố mẹ nói với bạn, những gì bạn bè và người quen nói với bạn. Và bạn xử lý mọi thứ. Và bạn suy nghĩ về nó một cách có lý trí. Và bạn nghĩ về điều gì là đúng, điều gì là sai, về những gì mọi người nói và những gì họ nắm giữ và những gì họ tin, và điều gì tốt và điều gì xấu. Và bạn liên tục suy nghĩ và đánh giá. Và nếu bạn làm được điều đó, thì bạn đã cơ bản kiểm soát được những ý tưởng, những suy nghĩ, những giá trị mà bạn đang tạo ra, thực ra là, một phần con người bạn, một phần cái sẽ dẫn dắt bạn, cái sẽ...Nếu chúng ta nói về nó như một số điều mà ta đã nói đến trong podcast này, và bạn biến nó thành một phần tiềm thức của bạn, và rồi những điều này sẽ xảy đến với bạn khi bạn tư duy và khi bạn kiểm soát cuộc đời bạn. Và đó là ý nghĩa việc bạn xây dựng tâm hồn của chính mình. Nếu bạn là một nhà tư tưởng, bạn sẽ xây dựng ý tưởng của riêng mình, giá trị của riêng mình và cách chúng khắc ghi vào bạn, và cách chúng sẽ thông báo và định hình mọi quyết định hành động của bạn. Chúng không định đoạt bạn. Nhưng chúng tạo bối cảnh mà ở đó suy nghĩ xa hơn của bạn và cuộc sống xa hơn của bạn xảy ra. Và đó là những gì bà ta nghĩ, rằng đó là kiểu kiểm soát mà bạn có thể sử dụng trong cuộc đời bạn. Không phải ai cũng sử dụng, nhưng đó là sức mạnh lựa chọn, mang lại cho bạn khả năng sử dụng kiểu kiểm soát như thế trong cuộc sống của bạn.

B: Đúng vậy, và tôi nghĩ rằng khi bạn nhận thức được sự kiểm soát theo cách đó, bạn sẽ thấy rõ ràng hơn tại sao đây không phải là sự tự tạo từ hư vô. Bạn được sinh ra trong một môi trường nhất định, bạn được sinh ra với một số loại gien nhất định, nhưng cả hai điều đó mang lại cho bạn khả năng lý trí, và rồi nó sẽ là một khả năng mà bạn là người phải lựa chọn để hiện thực hóa nó hoặc không. Và dĩ nhiên, những người khác nhau trong những trường hợp khác nhau sẽ thực hiện nó bằng những cách khác nhau. Nhưng họ vẫn có thể tạo ra sự khác biệt trong hoàn cảnh của mình, chẳng hạn như liệu họ sẽ trở thành một người suy nghĩ tích cực hay một người suy nghĩ thụ động.

Và chúng ta nhận được, chúng ta có một câu hỏi trên Superchat đề cập đến vấn đề này một chút. Câu hỏi rằng: “Những người mắc chứng ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) hoặc các bệnh tâm thần khác, có ý chí hay không, do họ thiếu khả năng tập trung, và liệu thuốc hoặc chất caffein có thể nâng cao ý chí tự do của họ hay không?” Cảm ơn đóng góp trên Superchat của bạn. Ý tôi là điều này nói lên một thực tế rằng ‘đúng vậy, con người được sinh ra với những bộ não khác nhau và chịu những ảnh hưởng khác nhau trong môi trường của họ’. Tôi không nghĩ rằng việc những người có những vấn đề tâm thần nhất định đồng nghĩa với việc họ không có ý chí tự do theo cách mà ta vừa mới thảo luận. Bây giờ, nếu bạn mắc một hội chứng rối loạn tâm lý đủ tồi tệ để khiến bạn cơ bản không thể kết nối được với thực tại, thì tôi nghĩ là đúng thế, có một loại năng lực bị suy giảm và điều đó có thể đặt ra những vấn đề thú vị về việc liệu bạn có phải chịu trách nhiệm cho những hành động của bạn hay không. Nhưng nếu ta nói về điều gì đó ở mức độ thấp hơn, thì tôi nghĩ, những người mắc hội chứng ADHD, họ vẫn có khả năng quản lý tâm trí trong phạm vi khả năng của họ. Có những điều tốt hơn hoặc tệ hơn mà họ có thể làm với tâm trí họ. Một trong những điều tốt hơn mà họ có thể làm đó là, chẳng hạn, đó là tìm kiếm sự trợ giúp y tế để tham gia vào các công việc tốt hơn. Và có những loại thuốc mà họ có thể uống. Nhưng bản thân nó là một lựa chọn mà họ phải đưa ra. Anh có suy nghĩ nào thêm về kiểu ví dụ đó không?

O: Để tôi nói về một vài ví dụ khác. Chất caffein được đưa vào, và liệu thuốc hay caffeine có nâng cao ý chí tự do của chúng ta hay không? Tôi không nghĩ nó làm tăng ý chí tự do của ta. Nhưng liệu chúng có ảnh hưởng đến những hoạt động tâm lý của bạn? Chắc chắn là có. Lấy caffein làm ví dụ chẳng hạn, là thứ mà hầu hết người lớn đều quen thuộc. Tôi có những phản ứng kỳ lạ với caffein. Tôi không uống cà phê vào buổi sáng và tôi thậm chí còn không thích mùi cà phê vào buổi sáng. Nó làm tôi nhức đầu. Điều đó có can thiệp vào ý chí tự do của tôi không? Điều đó không làm tăng ý chí tự do, theo ý nghĩa cơ bản rằng tôi vẫn có quyền lựa chọn việc tư duy hoặc không. Nhưng nó ảnh hưởng đến hiệu quả suy nghĩ của tôi, khó để suy nghĩ hơn nếu bạn bị đau đầu. Vì vậy, tôi có thể cố gắng suy nghĩ rằng: “Mình có một số việc cần làm”, v.v nhưng điều đó khiến nó kém hiệu quả hơn nhiều. Đó là lý do tôi không uống cà phê vào buổi sáng bởi vì nó làm tôi bị đau đầu, và điều đó làm cho quá trình suy nghĩ trở nên kém hiệu quả hơn. Tôi thỉnh thoảng uống cà phê vào buổi chiều và tôi uống, tôi biết tôi hơi kỳ lạ như vậy, mùi cà phê không còn khiến tôi khó chịu nữa và tôi uống, nếu tôi mệt và tôi có việc cần làm, vâng, nó có thể... Một lần nữa, tôi không nghĩ nó ảnh hưởng đến chọn lựa cốt yếu rằng ‘tôi có thể tư duy hoặc không’. Nhưng nó ảnh hưởng đến quá trình tư duy lúc tôi quyết định suy nghĩ; và đây là một trong những lý do con người uống chất caffeine. Nhưng vậy thì, bạn phải phân biệt được giữa sự ảnh hưởng lên những lựa chọn cơ bản và đời sống tinh thần; và cuộc sống con người là một chuỗi toàn bộ những lựa chọn. Và vì vậy, quyền lựa chọn về tư duy là được kiểm soát chính yếu quá trình xử lý tâm trí của bạn. Nhưng lại có rất nhiều kiểu lựa chọn, vậy bạn phải làm gì? Và nếu tôi bị đau đầu kinh khủng thì tôi gần như sẽ không quyết định thực hiện những việc quan trọng, so với, có lẽ tôi chỉ làm một số việc lặt vặt mà không cần cố gắng suy nghĩ quá nhiều, bởi vì tôi bị đau đầu. Và một lần nữa, đó là một lựa chọn, nó không phải là một lựa chọn cốt yếu, nhưng nó là một lựa chọn.

B: Tôi không biết làm sao anh có thể làm việc mà không cần cà phê. Chúng ta sắp hết thời gian rồi. Tôi muốn trả lời thêm một câu hỏi cuối cùng nữa mà tôi muốn nói một ngắn gọn thôi nhưng sẽ hữu ích, và một người đã hỏi trên Zoom về suy nghĩ của chúng ta về thuyết tất định mềm (soft determinism). Và tôi sẽ chỉ nói rất ngắn gọn rằng đây là quan điểm cho rằng chúng ta có ý chí tự do hoặc có thể có nghĩa là chúng ta có ý chí tự do ngay cả khi thuyết tất định đúng đi chăng nữa. Và nó là một quan điểm rất phổ biến, thỉnh thoảng được gọi là sự tương hợp giữa các học giả đương thời, những người nghĩ về điều này. Và lý do... và nó nghe có vẻ như là một nghịch lý, nghe có vẻ như là một sự mâu thuẫn không thể có mà tôi nghĩ đối với hầu hết mọi người khi họ nghe cái ý tưởng này lần đầu tiên. Lý do mà các nhà triết học có thể chơi những môn thể dục trí tuệ này, và họ đã làm việc này hàng ngàn năm, là nhờ một kiểu tái định nghĩa bằng lời nói về khái niệm ý chí tự do, thay vì xem ý chí tự do như là khả năng đối với nguồn gốc của hành động của chính bạn, và khả năng làm điều khác. Nếu bạn chỉ đơn giản định nghĩa tự do có nghĩa là, bạn có thể hành động theo ý muốn của bạn, đó là một phiên bản đơn giản của nó, nếu vậy thì đúng, thuyết tất định có thể vẫn đúng. Bạn có thể hành động theo ý muốn của mình, nếu bạn không bị ở tù, nếu bạn không phải là tù nhân, nếu bạn không phải là nô lệ. Mong muốn của bạn có thể vẫn tự được định đoạt. Đó là ý tưởng về thuyết tự định đoạt hay thuyết tương hợp. Và tôi sẽ chỉ nói rất ngắn gọn thôi, rằng tôi không nghĩ nó thích hợp, bởi vì định nghĩa ý chí tự do mà nó phải sử dụng thì không thực sự là cái mà bất kỳ ai muốn nói khi họ nói về kiểu tự do mà chúng ta đã đề cập đến ngày hôm nay. Nó không liên quan đến tập hợp những con đường thay thế mạnh mẽ đó mà bạn có thể đi trong cuộc đời bạn. Và các nhà triết học đã gặp phải vô số những ví dụ phản biện trong nhiều năm, đối với các định nghĩa về tự do mà họ đã đưa ra, tương tự với ý tưởng tương hợp này, và trong một bài viết mà tôi sẽ trích dẫn trong chốc lát, có những chú thích mà bạn có thể đọc thêm về cuộc tranh luận này. Anh có suy nghĩ gì về điều đó không Onkar?

O: Vâng, cho tôi nói một điều ngắn thôi, vì ta đã nói rất nhiều về những điều ta không đồng ý, không đồng ý một cách khá kịch liệt với Sam Harris. Ông ta giỏi về điều này, đó là ông ta nghĩ rằng thuyết tất định mềm là “nó chỉ đang làm vẩn đục nước mà thôi”, và tôi nghĩ ông ta đúng về điều đó.

B: Tôi đồng ý, tôi đồng ý. Ông ta sẵn lòng tiếp nhận ý tưởng thuyết tất định theo mọi cách... gần như tất cả mọi cách để đưa ra kết luận hợp lý cho nó. Nhưng chúng ta nên bắt đầu kết thúc thôi. Và tôi muốn làm việc đó, trước tiên, bằng cách chia sẻ một số nguồn tài nguyên về những điều mà bạn có thể đọc và nghe, để tiếp nối những ý tưởng mà chúng ta đã thảo luận hôm nay. Đầu tiên, tôi muốn đề xuất mọi người xem thử mục từ trong quyển Từ điển Ayn Rand, về khái niệm của ý chí tự do. Hôm nay, chúng ta đã nhiều lần dẫn chứng ý tưởng về ý chí tự do của Ayn Rand, ý chí tự do mà trong đó ta có quyền lựa chọn tư duy hoặc không, là một lựa chọn mà ta có cam kết với một quá trình xử lý tâm lý nhất định hoặc không, chứ không phải là sự lựa chọn về nội dung. Đây là một trang web cung cấp những trích dẫn ngắn từ những nguồn khác nhau mà Rand đã viết về ý chí tự do. Bạn có thể truy cập vào trang web này để biết thêm courses.aynrand.org/lexicon/free- will. Tôi cũng muốn giới thiệu một cuộc thảo luận ngắn của anh Onkar giúp giải mã lý thuyết đó, nó có tên là Hãy nắm giữ quyền kiểm soát tâm trí bạn, có trên kênh Youtube của Học viện Ayn Rand. Bạn có thể truy cập trực tiếp vào đường dẫn bit.ly/seizereins6 . Và lúc nãy, trước đó tôi có đề cập về một bài viết mà trong đó có một số chú thích đáng quan tâm, nó cũng là bài viết mà tôi thảo luận về thí nghiệm Libet. Đây là bài viết hướng trực tiếp đến phong cách lập luận của Sam Harris. Và tôi nói về một số lập luận của ông ta trong bài viết có tên là Tại sao những nhà vô địch Khoa học và lý trí lại cần ý chí tự do. Và bạn có thể tìm thấy nó nếu bạn truy cập vào đường dẫn này bit.ly/champions-freewill, nếu không thì là bài viết mà chúng tôi đã xuất bản trên ấn phẩm New Ideal. Tôi cũng nói đến việc tuần sau trên podcast của chúng tôi sẽ có...xin lỗi, hãy đợi một xíu. Tuần sau trên podcast của chúng tôi sẽ có cuộc trò chuyện giữa Keith Lockitch và Elan Journo về chủ đề Chủ nghĩa môi trường nhân văn. Chúng ta nên lưu ý rằng podcast tuần tới sẽ diễn ra vào khoảng thời gian khác với bình thường. Chúng thường diễn ra vào thứ tư, 2 giờ chiều theo múi giờ miền Đông. Lần này thì podcast của chúng tôi sẽ bắt đầu vào cùng giờ ngày thứ 5. Ngoài ra, tôi cũng muốn nhắc các bạn về tập kế tiếp mà chúng tôi sẽ thực hiện, chúng tôi sẽ thực hiện phần Hỏi - Đáp triết học chung và hỗn hợp, vào ngày 5 tháng 5. Vì vậy, nếu bạn muốn một trong các câu hỏi của mình được xem xét, xin hãy gửi email cho chúng tôi tới địa chỉ newideal@aynrand.org. Nó cũng là email mà chúng tôi dùng cho tất cả các câu hỏi về podcast, nhưng chúng tôi sẽ đặc biệt tìm kiếm những câu hỏi thuộc về Hỏi - Đáp chung ở đó. Và cuối cùng, nếu bạn thích chương trình của chúng tôi hôm nay và muốn xem thêm nhiều tập như vậy nữa, và nếu bạn đang xem chúng tôi trên kênh Youtube thì hãy đăng ký kênh của chúng tôi, bật chuông để nhận thông báo khi chúng tôi phát trực tiếp. Ngoài ra hãy nhấn nút thích tập này, có thể để lại bình luận cho video nếu bạn đang xem bản thu lại, những điều này sẽ giúp tối ưu hóa các thuật toán để mọi người có thể chú ý đến những gì chúng tôi đang thực hiện. Tương tự vậy, nếu bạn đang xem chúng tôi phát trực tiếp trên Facebook ngay lúc này thì hãy nhấn nút thích tập này, thêm một bình luận nếu được. Và nếu bạn có suy nghĩ hay thắc mắc gì về một vài vấn đề nêu ra hôm nay hoặc bạn có đề xuất gì về những chủ đề khác mà chúng tôi có thể đưa ra cho những tập tiếp theo trong tương lai, thì hãy gửi email đến địa chỉ newideal@aynrand.org. Cảm ơn anh Onkar đã cùng tôi đi qua một số tài liệu Sam Harris ngày hôm nay. Tôi biết đây là một chủ đề mà rất nhiều người thắc mắc. Chúng tôi thậm chí đã không thể giải đáp được một nửa số đó. Xin lỗi vì chúng tôi không thể đạt được điều đó. Cảm ơn các bạn những người đã ủng hộ thông qua Superchat. Chúng tôi hy vọng rằng chúng tôi có thể trả lời một số câu hỏi của các bạn trong tương lai.

O: Vâng và phần Hỏi - Đáp vào ngày 5 sẽ là một dịp tốt để...chúng ta có thể tiếp tục bàn về một số thắc mắc này, bởi vì có một số vấn đề chắc chắn rất thú vị mà chúng ta chưa giải đáp được hôm nay.

B: Tôi đồng ý. Được rồi, cảm ơn anh Onkar. Hẹn anh sau, và hẹn gặp các bạn trong những tập tiếp theo. Tạm biệt.

Nguồn: https://youtu.be/f-D9R2ioxhk