Luận về triết học logic (Mệnh đề 4 - 4.0641)
4 Một ý nghĩ là một mệnh đề có nghĩa.
4.001 Tổng thể các mệnh đề là ngôn ngữ.
4.002 Con người có năng lực tạo dựng các ngôn ngữ có khả năng biểu đạt mọi nghĩa mà không cần có ý niệm gì về việc bằng cách nào mà mỗi từ có ý nghĩa và ý nghĩa của nó là gì – giống như việc mọi người nói mà không cần phải biết các âm tiết đơn lẻ được tạo ra như thế nào.
Ngôn ngữ thường ngày là một phần của cơ thể con người; nó không hề kém phần phức tạp so với cơ thể con người.
Trên phương diện con người, xuất phát từ cơ thể con người, ta không thể có ngay tức thì câu trả lời cho câu hỏi logic của ngôn ngữ là gì.
Ngôn ngữ che phủ ý nghĩ, dày kín giống như thể từ vẻ bên ngoài của vỏ bọc, ta không thể nói gì được về dạng thức của ý nghĩ bị phủ bên trong, bởi vì hình dạng bên ngoài của vỏ bọc được thiết kế vì mục đích khác hẳn, chứ không phải để giúp ta nhận ra hình dạng của cái được bọc bên trong.
Các qui ước ngầm định giúp cho việc hiểu được ngôn ngữ thường ngày là vô cùng phức tạp.
4.003 Hầu hết các mệnh đề và các câu hỏi viết trong các tác phẩm triết học không phải là sai mà là chẳng có nghĩa gì hết. Hậu quả là chúng ta không thể đưa ra bất kỳ câu trả lời nào cho các câu hỏi thuộc loại này, ngoài việc chỉ chỉ ra là chúng chẳng có nghĩa gì hết. Hầu hết các mệnh đề và các câu hỏi của các triết gia nảy sinh từ sự thất bại của chúng ta trong việc hiểu logic của ngôn ngữ của chúng ta.
(Chúng thuộc cùng loại câu hỏi: cái tốt có đồng nhất hơn cái đẹp không?)
Và không hề bất ngờ là các vấn đề hóc búa nhất thực ra lại chẳng phải là vấn đề.
4.0031 Mọi nghiên cứu triết học đều là công việc ‘phê bình ngôn ngữ’ (mặc dù không phải theo nghĩa của Mauthner). Đó chính là công trạng của Rusell, người đã chỉ ra rằng dạng thức logic bề ngoài của một mệnh đề không nhất thiết phải là dạng thức thực sự của nó.
4.01 Mệnh đề là một bức tranh về thực tại.
Mệnh đề là một mô hình của thực tại như chúng ta hình dung về nó.
4.011 Thoạt nhìn, một mệnh đề - ví dụ, một câu được viết ra trên giấy - dường như không phải là một bức tranh về thực tại mà nó xem xét. Nhưng, nếu cũng chỉ nhìn lướt qua, thì những nốt nhạc sẽ chằng phải là một bức tranh của một bản nhạc, và những ký hiệu ngữ âm (chữ cái alphabet) cũng sẽ chẳng phải là một bức tranh của ngôn ngữ giao tiếp của chúng ta.
Tuy thế, những ngôn ngữ kí hiệu này rõ ràng là những bức tranh - thậm chí theo nghĩa đời thường - của cái chúng biểu tả.
4.012 Rõ ràng là một mệnh đề có hình dạng ‘aRb’ gây ra cho chúng ta ấn tượng như là một bức tranh. Trong trường hợp này, kí hiệu rõ ràng là cái giống như cái được biểu thị.
4.013 Và nếu chúng ta nhìn thấu điểm thiết yếu của bản chất ảnh này của mệnh đề chúng ta sẽ thấy rằng nó không bị suy suyển bởi những bất thường bề ngoài (như sử dụng ♯ và ♭ trong soạn nhạc).
Bởi những bất thường này cũng miêu tả chúng phải biểu đạt cái gì; chỉ là theo một cách khác.
4.014 Đĩa hát gramophone, ý của bản nhạc, bản kí âm, các sóng âm, tất cả đều có chung với nhau mối quan hệ ảnh nội tại, chính là thứ gắn kết giữa ngôn ngữ và Thế giới.
Tất cả chúng đều có chung cấu trúc logic.
(Như trong câu truyện cổ tích về hai cậu bé, hai con ngựa và những bông hoa huệ của họ. Theo một nghĩa nhất định nào đó, tất cả chúng là một).
4.0141 Thực tế là có một quy tắc chung nhờ đó nhạc công có thể đọc bản giao hưởng từ bản ký âm, và một quy tắc nhờ đó ta có thể tái dựng bản giao hưởng từ đường rãnh trên đĩa hát rồi từ bản giao hưởng đó, bằng cách dùng lại quy tắc đầu tiên, tạo ra lại bản ký âm. Chính ở đây ẩn chứa sự tương đồng nội tại giữa những thứ thoạt nhìn có vẻ hoàn toàn khác nhau này. Và quy tắc đó chính là luật phóng chiếu giúp phóng chiếu bản giao hưởng thành ngôn ngữ của nốt nhạc. Nó chính là quy tắc để biên dịch ngôn ngữ nốt nhạc thành ngôn ngữ của đĩa hát.
4.015 Khả năng thực hiện mọi so sánh ẩn dụ, mọi biểu đạt dưới dạng hình ảnh của chúng ta đều tựa trên logic biểu tả.
4.016 Để hiểu điểm thiết yếu của mệnh đề, hãy xem xét chữ viết tượng hình, vốn dĩ biểu tả những sự thực mà nó mô tả.
Và chữ viết alphabet được phát triển từ đó nhưng không hề đánh mất phần thiết yếu của sự biểu tả.
4.02 Chúng ta biết điều này từ thực tế là chúng ta hiểu nghĩa của một kí hiệu mệnh đề mà không cần ai đó giải thích nó cho chúng ta.
4.021 Mệnh đề là một bức tranh về thực tại, bởi nếu tôi hiểu mệnh đề đó tôi biết được trạng thái sự việc được nó biểu tả. Và tôi hiểu mệnh đề mà không cần ai đó giải thích nghĩa của nó cho tôi.
4.022 Mệnh đề hiển lộ nghĩa của nó.
Mệnh đề, nếu đúng, hiển lộ tình trạng của các sự vật như thế nào. Và nó nói rằng chúng như thế đấy.
4.023 Mệnh đề phải ấn định thực tại về hai phương án trả lời: “đúng thế” hoặc “không đúng như thế”.
Để làm được việc đó, mệnh để phải mô tả hoàn chỉnh thực tại.
Một mệnh đề là một mô tả về một sự thực.
Giống như việc mô tả một đối tượng được thực hiện qua việc mô tả các thuộc tính ngoại tại của nó, mệnh đề mô tả thực tại qua việc mô tả các thuộc tính nội tại của nó.
Mệnh đề dựng lên một thế giới nhờ sự trợ giúp của một khung giá logic, và do đó, ai đó có thể thực sự thấy ở mệnh đề, nếu nó đúng, mọi thứ trong thực tại có mối quan hệ logic với nhau như thế nào. Ai đó cũng có thể thực hiện các suy luận từ một mệnh đề sai.
4.024 Để hiểu một mệnh đề nghĩa là phải biết được sự thực mà nó mô tả, nếu nó đúng.
(Do đó, người ta có thể hiểu nó mà không cần phải biết nó đúng hay không đúng).
Người ta hiểu nó nếu hiểu các cấu phần của nó.
4.025 Việc biên dịch một ngôn ngữ sang một ngôn khác khác không phải là quá trình dịch từng mệnh đề của ngôn ngữ này sang một mệnh đề của ngôn ngữ kia, mà là việc phiên dịch các cấu phần của các mệnh đề.
(Và từ điển không chỉ dịch các danh từ mà còn cả động từ, tính từ, giới từ v.v.; tất cả các loại từ này đều có vai trò quan trọng như nhau).
4.026 Ý nghĩa của các kí hiệu đơn nguyên (các từ) phải được giải nghĩa cho chúng ta để chúng ta hiểu được chúng.
Nhưng nhờ các mệnh đề, chúng ta hiểu được lẫn nhau.
4.027 Điểm thiết yếu của một mệnh đề là nó có khả năng truyền đạt nghĩa mới cho chúng ta.
4.03 Một mệnh đề phải sử dụng từ ngữ cũ để truyền đạt một nghĩa mới.
Mệnh đề truyền đạt cho chúng ta một trạng thái sự việc; do đó, nó ắt phải có kết nối với trạng thái sự việc đó.
Và kết nối đó chính xác là là bức tranh logic của nó.
Mệnh đề chỉ khẳng định một điều gì đó chừng nào nó là một bức tranh.
4.031 Có thể nói, dù không chính xác lắm, một trạng thái sự việc được lắp ghép lại trong một mệnh đề vì mục đích thực nghiệm.
Một người có thể thay vì nói “Mệnh đề này có nghĩa như thế, như thế”, thì nói “Mệnh đề này biểu tả một trạng thái sự việc như thế, như thế”.
4.0311 Một tên gọi đại diện cho một sự vật, và một tên gọi khác đại diện cho một sự vật khác, và chúng được kết nối với nhau. Và thế là, toàn bộ, giống như một bức tranh sống động, biểu thị một tình tiết.
4.0312 Khả năng của các mệnh đề dựa trên nguyên lý các đối tượng được đại diện bằng các kí hiệu.
Ý tưởng nền tảng của tôi là “các hằng số logic” không đại diện cho bất kỳ cái gì. Rằng logic của các sự thực không thể có đại diện.
4.032 Chỉ chừng nào một mệnh đề được phân tách mạch lạc về mặt logic, nó mới là một bức tranh về một trạng thái sự việc. (Ngay cả mệnh đề “ambulo” (từ tiếng Latin, nghĩa là “tôi đi” - ND) cũng là một cấu trúc phức hợp, vì căn tố (thân từ) của nó khi kết hợp với một vĩ tố (đuôi từ) khác sẽ cho ta một nghĩa khác, và đuôi từ của nó kết hợp với một thân từ khác cũng vậy.)
4.04 Trong một mệnh đề, số lượng các cấu phần riêng biệt phải chính xác bằng số lượng các đối tượng có trong trạng thái sự việc mà nó biểu tả.
Cả hai đều phải sở hữu cùng một độ đa bội logic (toán học). (So sánh với các mô hình động học của cơ học của Hertz).
4.041 Độ đa bội toán học dĩ nhiên bản thân nó không thể lại tiếp tục được đại diện bởi cái gì khác. Ta không thể bước ra ngoài sự biểu tả khi đang biểu tả.
4.0411 Nếu giả dụ chúng ta cứ cố, ví dụ, biểu đạt cái được diễn đạt bằng “(x) . fx” bằng cách thêm một phụ tố trước fx, như “Gen. fx”, ta vẫn sẽ không thu được kết quả thoả đáng: chúng ta không biết được cái gì đang được tổng quát hoá. Nếu giả dụ chúng ta muốn biểu thị nó bằng một phụ tố g – chẳng hạn viết thành “f(xg)” – kết quả thu được cũng không thoả đáng: chúng ta không biết được phạm vi của kí hiệu tổng quát đó tới đâu.
Nếu giả dụ chúng ta cố đưa một dấu hiệu vào các vị trí tham số, chẳng hạn như “(G,G).F(G,G)” – kết quả vẫn không thoả đáng – chúng ta có thể không xác lập được tính đồng nhất của các biến. Và vân vân.
Tất cả những cách biểu thị như vậy không thoả đáng bởi vì chúng không có độ đa bội toán học cần có.
4.0412 Với cùng lý do, lời giải của các nhà duy tâm chủ nghĩa về việc quan sát các mối quan hệ không gian qua “cặp kính không gian” cũng không thoả đáng, bởi vì nó không giải thích được độ đa bội của các mối quan hệ này.
4.05 Thực tại được so sánh với mệnh đề.
4.06 Một mệnh đề có thể đúng hoặc sai chỉ bởi chính nó là bức tranh về thực tại.
4.061 Ta không được phép coi thường việc một mệnh đề có nghĩa độc lập với các sự thực: nếu không như vậy ta có thể dễ dàng tin rằng đúng và sai là hai mối quan hệ có vị thế bình đẳng giữa các kí hiệu và cái chúng biểu thị.
Khi đó, người ta có thể sẽ nói “p” biểu thị đúng cách cái mà “~p” biểu thị sai cách, v.v.
4.062 Liệu chúng ta có thể hiểu nhau qua các mệnh đề sai, giống như từ trước tới nay chúng ta vẫn làm qua các mệnh đề đúng, miễn là chúng ta biết rằng các mệnh đề đó quả thực là sai? Không! Bởi vì một mệnh đề là đúng nếu như sự việc chúng ta khẳng định qua nó quả thực đúng như thế; và nếu qua “p” nhưng điều chúng ta muốn nói lại là ~p, và thực tại lại đúng là cái chúng ta muốn nói, thì theo cách biểu đạt mới này, “p” đúng chứ không phải là sai.
4.0621 Nhưng việc các kí hiệu “p” và “~p” có thể nói về cùng một điều là rất quan trọng, bởi điều này cho thấy kí hiệu “~” chẳng tương ứng với cái gì trong thực tại.
Sự hiện diện của phép phủ định trong một mệnh đề không hề cấu thành bất kỳ đặc trưng gì cho nghĩa của mệnh đề đó (~~p = p).
Các mệnh đề “p” và “~p” có nghĩa trái ngược nhau, nhưng tương ứng với chúng là cùng một thực tại duy nhất.
4.063 Ta có thể minh hoạ khái niệm chân lý như sau. Tưởng tượng có một vết đen trên tờ giấy trắng; có thể mô tả hình dạng của vết đen bằng cách chỉ ra mỗi điểm trên tờ giấy có màu đen hay trắng. Với một điểm có màu đen, tương ứng với nó là một sự thực dương bản, và với một điểm có màu trắng, tương ứng với nó là một sự thực âm bản. Nếu tôi chỉ vào một điểm trên trang giấy (một giá trị chân lý theo thuật ngữ của Frege), thì việc này tương ứng với việc đưa ra một giải thuyết cần phải xét đoán, v.v. và v.v.
Nhưng để có thể nói một điểm là đen hoặc trắng, trước hết tôi phải biết trong điều kiện nào một điểm được gọi là trắng hoặc đen; để có thể nói “p” đúng (hoặc sai) tôi phải xác định được trong điều kiện nào tôi phát biểu “p” đúng, và bằng cách đó tôi xác định được nghĩa của mệnh đề.
Điểm mà sự so sánh này trở nên khập khiễng là ở chỗ: chúng ta có thể chỉ vào một điểm trên tờ giấy mà không cần phải biết trắng với đen là gì; nhưng nếu một mệnh đề mà không có nghĩa nó chẳng tương ứng với cái gì cả, bởi nó không biểu thị đối tượng nào (giá trị chân lý) mà có thuộc tính được gọi là “đúng” hoặc “sai”; động từ của mệnh đề không phải là “là đúng” hoặc “là sai” – như Frege nghĩ – mà là: cái “là đúng” đã phải chứa động từ đó rồi.
4.064 Mọi mệnh đề đã phải có một nghĩa; hành động khẳng định không thể mang đến cho nó một nghĩa, bởi nghĩa của nó chính là cái được khẳng định. Và điều này cùng đúng đối với hành động phủ định, v.v.
4.0641 Người ta có thể nói phép phủ định đã phải có mối quan hệ với vị trí logic được xác định bởi mệnh đề mà bị phủ định.
Mệnh đề phủ định xác định một vị trí logic khác với vị trí logic được xác định bởi mệnh đề bị phủ định.
Mệnh đề phủ định xác định một vị trí logic, với sự trợ giúp từ vị trí logic của mệnh đề bị phủ định, bằng cách tuyên bố rằng nó nằm ngoài vị trí của mệnh đề bị phủ định.
Mệnh đề bị phủ định có thể lại bị phủ định thêm một lần nữa, và bản thân điều này chỉ ra rằng cái bị phủ định đã là một mệnh đề, và không đơn thuần chỉ là cái gì đó mang tính mào đầu cho một mệnh đề.
Chú giải
Mệnh đề 4 đến 4.003
Trong phần này, Wittgenstein chỉ ra các vấn đề triết học đa phần là do sự nhầm lẫn về ngôn ngữ. Hầu hết các câu hỏi triết học chúng ta biết từ trước đến nay đều thuộc loại kiểu như về mối quan hệ của hai khái niệm trừu tượng, như cái tốt và cái đẹp, thay vì là các câu hỏi về sự thực hoặc những cái quan sát được. Hệ quả là chúng ta sa đà, mất thời gian vào những câu hỏi không thể trả lời.
Mệnh đề 4, mệnh đề 3.5 và mệnh đề 3 tạo thành một sự đồng nhất về mặt bản thể luận giữa bức tranh logic, ý nghĩ và mệnh đề có nghĩa. Có thể coi đây là ba cách nhìn khác nhau về thực tại. Nhìn từ góc độ cấu trúc/mô phỏng thực tại, đó là bức tranh logic; nhìn từ góc độ tâm lý/nhận thức, đó là ý nghĩ, còn nhìn từ góc độ biểu đạt/ngôn ngữ, đó là mệnh đề có nghĩa.
Một ý nghĩ luôn tương ứng với một mệnh đê có nghĩa hàm ý rằng chỉ những mệnh đề nào có nghĩa (tức có khả năng đúng hoặc sai) thì mới thực sự là đại diện của ý nghĩ.
Ngôn ngữ là tổng thể các mệnh đề (Mệnh đề 4.001), tức bao gồm không chỉ những mệnh đề có nghĩa mà còn bao gồm cả những mệnh đề vô nghĩa và không mang nghĩa, dẫn đến việc hiểu được ngôn ngữ thường ngày là vô cùng phức tạp (Mệnh đề 4.002). Rất tiếc là hầu hết các câu hỏi triết học từ trước tới nay lại bị sa vào trường hợp của những mệnh đề vô nghĩa, như kiểu so sánh giữa cái tốt và cái đẹp; những câu hỏi KHÔNG THỂ có câu trả lời (vì không thể khẳng định đúng/sai), ngoại trừ việc chúng ta chỉ ra đấy ra những câu hỏi vô nghĩa (Mệnh đề 4.003).
Chú thích dịch thuật
significant proposition == proposition with a sense == mệnh đề có nghĩa.
totality==tổng thể.
Senseless == nonsensical==chẳng có nghĩa gì hết. Là tính từ, tương đương với danh từ non-sense == không mang nghĩa.
Mệnh đề 4.0031
Cụm từ “Critique of language”/”phê bình ngôn ngữ” gợi nhớ đến cụm từ “Critique of reason” của I. Kant. Hàm ý của Wittgenstein ở đây là, nếu có thể dùng lý tính để vạch ra giới hạn của chính lý tính, thì cũng có thể dùng ngôn ngữ để vạch ra giới hạn của chính ngôn ngữ. Nhiệm vụ của triết học là hướng đến giải phẫu ngôn ngữ, để chỉ ra những câu nào có nghĩa, những câu nào không mang nghĩa, và những câu nào vô nghĩa. Xét trên góc độ này, công việc phê bình ngôn ngữ, theo tinh thần của Russel và được Wittgenstein tiếp nối, giúp chúng ta hướng đến những mệnh đề có nghĩa, có khả năng phản chiếu chính xác thực tại khách quan, thay vì hoài nghi như thái độ của Fritz Mauthner (một nhà triết học/nhà báo người Áo nổi tiếng thời đó với tác phẩm Beiträge zu einer Kritik der Sprache, xuất bản năm 1901-1902) về khả năng của ngôn ngữ trong việc phản ánh thực tại khách quan.
Để hiểu kỹ hơn mệnh đề này, chúng ta cũng cần truy nguyên đến công trạng của Russel mà Wittgenstein nhắc đến. Đó chính là bài Denoting (1905). Trong bài viết này, Russell đưa ra một ví dụ điển hình “Quốc vương hiện tại của nước Pháp hói đầu” (The present King of France is bald). Câu này có logic bề mặt dạng S+V+A (chủ ngữ + động tự + tính từ), khiến thoạt nhìn chúng ta tưởng là nước Pháp hiện đang có một ông vua hói đầu. Nhưng khi chúng ta diễn dịch lại câu này dưới dạng thức logic thực của nó:
∃x(Fx ∧ ∀y(Fy → y = x) ∧ Bx) (Có tồn tại một x sao cho x là vua Pháp, x là duy nhất, và x hói đầu). thì ta thấy ngay câu trên là Sai vì mệnh đề ∃x không được thỏa mãn do nước Pháp hiện tại không có vua.
Chú thích dịch thuật
critique==phê bình.
Apparent logical form==dạng thức logic bề ngoài.
Mệnh đề 4.01 đến 4.016
Đây là những mệnh đề mà Wittgenstein trình bày bản chất ảnh của mệnh đề - lý thuyết ảnh về ngôn ngữ nổi tiếng của ông như sau này người ta gọi.
Có thể nắm bắt nội dung của các mệnh đề này qua Hình A6, khá tương đồng với hình A5. So với hình A5, đây là hình mà cột sự thực/thực tại được chuyển sang bên phải. Mệnh đề, dù được thể hiện qua các phương thức trình chiếu khác nhau như sóng âm, kí hoạ/kí âm, điêu khắc/đĩa nhạc, câu viết, bức tranh logic thì đều có chung với bức tranh về thực tại hay sự thực mà nó biểu tả cái dạng thức logic/cấu trúc logic của thực tại. Vì thế, mệnh đề chính là một bức tranh về thực tại, một mô hình về thực tại mà ta có thể hình dung ra được (Mệnh đề 4.01).
Dạng thức logic mà các mệnh đề, dù được thể hiện qua các phương thức trình chiếu khác nhau, có chung với nhau chính là mối quan hệ nội tại giữa các phần tử của bức tranh - một mối quan hệ ảnh (Mệnh đề 4.014). Mỗi phương thức trình chiếu đều dựa trên một bộ quy tắc nhất định, giúp chúng ta biên dịch từ một ngôn ngữ kí hiệu này (ví dụ, đĩa hát) sang một ngôn ngữ kí hiệu khác (ví dụ, bản kí âm) (Mệnh đề 4.0141).
Wittgenstein khái quát hoá ý trên dưới dạng tổng quát về khả năng thực hiện các phép ẩn dụ hay biểu đạt dưới dạng hình ảnh trong đời sống hàng ngày của chúng ta. Chúng ta thực hiện được là bởi vì có sự tương đồng về mối quan hệ nội tại giữa các đối tượng được so sánh ẩn dụ với nhau, giữa hình ảnh mà chúng ta dùng để biểu đạt một cái gì đó khác. Đó chính là logic biểu tả (Mệnh đề 4.015). Chữ tượng hình và chữ alphabet sau này đều chứa đựng khả năng biểu tả, thể nên chúng ta mới dùng được chúng để biểu tả các sự thực (Mệnh đề 4.016).

Chú thích dịch thuật
represent==represent==biểu hiện.
the essence of this pictorial nature== the essence of this pictorial character==điểm thiết yếu của bản chất ảnh này.
not disturbed==not impaired==không bị suy suyển.
picture=depict==biểu tả.
logic of representation==logic of depiction == logic biểu tả.
Mệnh đề 4.02 đến 4.027
Trong đời sống hằng ngày, chúng ta hiểu được một câu viết, hiểu được người khác nói gì mà không cần ai phải giải thích cho chúng ta câu đó có nghĩa là gì. Hay nói cách khác, chúng ta biết nghĩa của câu nói đó khi nghe ai đó nói rồi (Mệnh đề 4.02), thậm chí không cần biết câu ấy đúng hay sai (Mệnh đề 4.024). Tại sao lại như vậy? Wittgenstein chỉ ra có ba ngầm định đằng sau khả năng này của chúng ta.
Thứ nhất, mệnh đề phải mô tả hoàn chỉnh thực tại (Mệnh đề 4.023). Tức là, nó phải được phân tích hoàn chỉnh về những ký hiệu đơn nguyên, không còn bất kỳ điểm mập mờ, không xác định nào trong đó; khi đó, mệnh đề mang một nghĩa xác định (xem lại Mệnh đề 3.24 và 3.25) và chúng ta có thể đối chiếu bức tranh mệnh đề biểu tả với thực tại. Nếu đúng, bức tranh đó mô tả chính xác mối quan hệ nội tại của thực tại. Vì ta đã biết mối quan hệ nội tại của mệnh đề, thế nên ta cũng biết mối quan hệ nội tại của thực tại (Mệnh đề 4.022). Tóm lại, chúng ta hoàn toàn có thể hình dung được bức tranh thực tại, chẳng hạn “con gà chín cựa”, sẽ trông như thế nào nếu nó đúng, mà không cần phải biết trên thực tế có đúng như thế hay không.
Thứ hai, một mệnh đề có nghĩa hàm ý sự tồn tại của khung giá logic, bao gồm các quy tắc cú pháp logic, hệ thống kí hiệu, các tên gọi v.v. (xem Mệnh đề 3.42). Như vậy để hiểu được một mệnh đề nào đó, chúng ta ngầm định là đã biết toàn bộ cái khung giá logic mà mệnh đề này tựa trên đó (Mệnh đề 4.023).
Thứ ba, chúng ta phải biết trước ý nghĩa của tât cả các kí hiệu đơn nguyên cấu thành mệnh đề đó (xem mệnh đề 3.263). Nếu như chúng ta cùng chia sẻ ba ngầm định trên thì thông qua các mệnh đề, chúng ta sẽ làm cho người khác hiểu mình, hay nói cách khác, chúng ta hiểu được lẫn nhau (mệnh đề 4.026). Không những thế, bằng việc kết hợp các kí hiệu đơn nguyên/các từ ngữ đã biếtý nghĩa từ trước, thông qua các quy tắc cú pháp logic, chúng ta có thể tạo ra được những mệnh đề mới và mang nghĩa mới (Mệnh đề 4.027).
Một lưu ý ở Mệnh đề 4.023, Wittgenstein viết “Ai đó cũng có thể rút ra các ngụ ý từ một mệnh đề sai”. Một mệnh đề sai, tức không đúng khi so với thực tại, vẫn hoàn toàn có nghĩa. Thế cho nên chúng ta vẫn có thể thực hiện các suy luận từ đó. Chẳng hạn, nếu chúng ta biết mệnh đề “Socrates bất tử” là sai, dựa trên các quy tắc cú pháp logic, ta có thể suy ra mệnh đề “Tất cả mọi người đều bất tử” cũng sai.
Chú thích dịch thuât
show==hiển lộ.
determines reality==must restrict reality==phải ấn định thực tại.
draw conclusions==draw inferences==thực hiện các suy luận.
we explain ourselves==we make ourselves understood == chúng ta hiểu được lẫn nhau.
know what is the case == know what is the case== biết được sự thực mà nó mô tả. Câu này (4.024) không gò ép dịch thành “cái như thế’ vì ở mệnh đề trước, 4.023, đã đề cập “mệnh đề là một mô tả về sự thực’. Ngoài ra, từ mệnh đề 2 ta đã biết hai nghĩa này là tương đương.
Mệnh đề 4.03 đến 4.032
Đây là những mệnh đề Wittgenstein làm nổi bật sự tồn tại đồng nhất của bức tranh logic ở cả trong mệnh đề và trạng thái sự việc hay sự thực mà nó biểu tả, từ đó chỉ ra rằng “các hằng số logic”/”toán tử logic” như “và”, “hoặc”,... không đại diện hay biểu tả bất cứ thứ gì ở thực tại. Đây là điểm cốt lõi trong lý thuyết bức tranh về ngôn ngữ của ông.
Mệnh đề 4.03 chỉ ra rằng sức mạnh của ngôn từ/mệnh đề có được, tức khẳng định được một điều gì đó, chừng nào nó còn là một bức tranh mô phỏng thực tại. Thông qua mệnh đề, chúng ta còn có khả năng thử nghiệm việc chắp ghép các ký hiệu/từ ngữ với nhau xem có khả thi không để biểu tả một trạng thái sự việc mới nào đó (Mệnh đề 4.031). Chẳng hạn, qua mệnh đề “nếu trời mưa, mặt đường sẽ ướt”, chúng ta có thể xem xét tình huống trời có mưa thật hay không, và sau đó tưởng tượng được ra hệ quả của việc trời mưa đối với mặt đường.
Khi so sánh mệnh đề với thực tại, thì mỗi ký hiệu đơn nguyên là một tên gọi (Mệnh đề 3.202) và nó tương ứng với một đối tượng/sự vật ở trong thực tại. Các kí hiệu đơn nguyên này kết nối với nhau trong mệnh đề tạo thành một bức tranh, biểu tả trạng thái sự việc trong thực tại (Mệnh đề 4.0311). Nếu thế gì vị trí của các “hằng số logic” trong các mệnh đề sẽ tương ứng với cái gì trong thực tại? Câu trả lời của Wittgenstein là: không tương ứng với bất kỳ cái gì, tức chúng không đại diện cho bất kỳ cái gì trong thực tại. Logic chính là dạng thức của thế giới (Mệnh đề 4.0312). Thực chất, chúng chỉ là các quy tắc để kết nối các biểu tượng trong mệnh đề mà thôi.
Ở Mệnh đề 4.032, Wittgenstein chỉ ra để một mệnh đề biểu thị chính xác một trạng thái sự việc thì nó phải được trình bày mạch lạc dưới góc độ logic. Tức là, một mệnh đề phải được phân tích thành các ký hiệu đơn nguyên và kết nối với nhau bằng các “hằng số logic”. Nhưng ngay cả những mệnh đề đơn giản nhất cũng vẫn có một cấu trúc phức hợp. Wittgenstein đưa ra ví dụ mệnh đề “ambulo” trong tiếng Latin. Thoạt nhìn nó giống như là một ký hiệu đơn nguyên. Nhưng khi chúng ta phân tách nó dưới góc độ logic, nó bao gồm 2 phần: căn tố ambul- và vĩ tố -o. Và khi chúng ta phân tách theo cách logic như vậy, nó thực sự là một mệnh đề, biểu tả một trạng thái sự việc.
Chú thích dịch thuật
state of affair==situation==trạng thái sự việc.
assert==state==xác quyết.
in so far as == chừng nào.
put together==constructed==được lắp ghép lại.
logically articulated==ở dạng cấu trúc phân đoạn logic.
composite==cấu trúc phức hợp
Mệnh đề 4.04 đến 4.0412
Các mệnh đề này phát triển tiếp quan điểm của Wittgenstein rằng các “hằng số logic” không đại diện cho cái gì trong thế giới thực. Những nỗ lực như vậy sẽ thất bại, chẳng hạn với các kí hiệu phụ để ám chỉ các biểu tượng tổng quát hoá của Russell hay áp đặt mối quan hệ không gian từ bên ngoài vào thế giới thực của các nhà duy thực. Không những vậy, ý niệm về tính đa bội logic (logical multiplicity) đưa ra ở đây còn là cơ sở để ông phát triển khái niệm về con số như là những thực thể logic ở phân sau.
Vì một mệnh đề (được phân tích hoàn chỉnh) là một bức tranh về một sự thực, mọi cấu phần riêng biệt (được biểu thị bằng một kí hiệu đơn nguyên) của mệnh đề đều tương ứng với một đối tượng ở trong thực tại (xem lại Mệnh đề 2.13 và 3.31). Thế cho nên số lượng của các cấu phần riêng biệt phải chính xác bằng số lượng các đối tượng có trọng sự thực mà nó biểu tả (Mệnh đề 4.04).
Cần lưu ý đến từ “cấu phần riêng biệt” trong mệnh đề 4.04. Nếu trong một mệnh đề có một kí hiệu biểu thị một phức thể thì chúng ta cần phân tích nó thành các cấu phần riêng rẽ để sao cho mỗi phần từ riêng rẽ tương ứng với một đối tượng trong thế giới thực mà nó mô tả. Ví dụ trong mệnh đề “bốn chàng trai yêu Lan”, thì “bốn chàng trai” là một biểu tượng đại diện cho một phức thể. Vì thế, chúng ta cần phải hiểu rằng số lượng đối tượng riêng biệt yêu Lan là 4 chứ không phải là 1. Đây chính là ý nghĩa của “tính đa bội logic (toán học) mà Wittgenstein muốn đề cập ở đây.
Chúng ta không thể dùng một kí hiệu để đại diện cho tính đa bội toán học này (Mệnh đề 4.041). Chúng ta chỉ có thể mô tả chúng hoặc dùng một biểu tượng đơn giản như là một định nghĩa để đại diện cho sự mô tả này (xem Mệnh đề 3.24). Vì thế, những nỗ lực cố biểu đạt tính đa bội này, chẳng hạn của Russell, bằng một kí hiệu nào đó ặt sẽ thất bại.
Để hiểu cụ thể hơn ý của mệnh đề 4.0411, chúng ta cùng xem ví dụ sau.
Xét một trạng thái sự việc gồm quan hệ hai ngôi: “yêu” giữa x (người yêu) và y (người được yêu). Ký hiệu hàm mệnh đề này là:
(x,y) Y (x,y) (“x yêu y”)
Bây giờ, chúng ta muốn diễn đạt một câu có tính tổng quát, chẳng hạn, “mọi người đều yêu y”. Nếu giả sử chúng ta đánh dấu cách biểu đạt trên là mệnh đề tổng quát bằng cách thêm phụ tố Gen. vào trước thành Gen. Y(x,y), thì khi nhìn vào, ta không biết được cái gì đang được tổng quát hoá, x hay y (Mọi người đều yêu y; x yêu mọi người; hay mọi người này đều yêu mọi người kia).
Còn nếu chúng ta thêm một phụ tố g vào một biến, chẳng hạn Y(xg, y) để thể hiện câu “mọi người đều yêu y), thì sẽ gặp vấn đề khi trong mệnh đề có nhiều chỗ liên quan đến x. Chẳng hạn, nếu chúng ta phủ định mệnh đề trên, diễn dạt dưới dạng ~ Y(xg, y), chúng ta sẽ không rõ nghĩa của mệnh đề phủ định là: “không phải tất cả mọi người đều yêu y” (tức chỉ có một số người không yêu y) hay “mọi người đều không yêu y” (tức hoàn toàn không có ai yêu y).
Trong trường hợp chúng ta dùng một dấu hiệu để biểu thị tính tổng quát, chẳng hạn G, vào vị trí của của tham số, như ở ví dụ trên, thành (G,G) Y(G,G), thì sẽ gặp vấn đề về tính đồng nhất của các biến. Như trong ví dụ trên, chúng ta sẽ không phân biệt được giữa x và y. Mọi người x đều yêu mọi người y hay mọi người x đều tự yêu chính mình x.
Như vậy, tất cả các cách biểu thị này đều không truyền tải được yêu cầu về tính đa bội toán học, tức số lượng các cấu phần riêng biệt của mệnh đề phải chính xác bằng số lượng các đối tượng có trong trạng thái sự việc mà nó biểu tả.
Với Mệnh đề 4.0412, chúng ta cần hiểu một chút về bối cảnh. Các nhà duy tâm chủ nghĩa (chẳng hạn I, Kant) cho rằng con người nhìn thấy các quan hệ không gian nhờ “cặp kính không gian” sẵn có trong tâm trí (không gian là một phạm trù tiên nghiệm). Tuy nhiên, “cặp kính không gian” này là một cơ chế chung đơn khối. Nó không thể giải thích được tính đa bội của các mối quan hệ không gian, tức là không thể hiện được trong mệnh đề số lượng các cấu phần riêng biệt tương ứng với số lượng các đối tượng trong thực tế.
Chẳng hạn, ở ví dụ “bốn chàng trai yêu Lan”, bốn chàng trai A, B, C, D là bốn đối tượng riêng biệt, nhưng có thể ở bất kỳ vị trí nào trong không gian. Nếu dùng “Cặp kính không gian” trong đầu chúng ta để thiết lập mối quan hệ này, chúng ta không thể giải thích được cho người khác vì sao, chẳng hạn, chàng trai A lại ở đúng điểm a này (thay vì là điểm a’ kia). Lời giải của Wittgenstein đơn giản là mệnh đề là ảnh/mô hình của trạng thái sự việc mà nó biểu tả. Thế cho nên, nếu có bốn chàng trai A, B, C, D ở đúng bốn toạ độ, a, b, c, d thì mệnh đề cũng phải có bốn cấu phần riêng biệt “A”, “B”, “C”, “D” tương ứng với bốn chàng trai A, B, C, D đứng ở đúng các vị trí tương ứng a, b, c, d trong mệnh đề (xem thêm Mệnh đề 3.1431).
Chú thích dịch thuật
multiplicity == độ đa bội.
index==affix==phụ tố.
spatial spectacles == cặp kính không gian.
Mệnh đề 4.05 đến 4.0641
Đây là những mệnh đề Wittgenstein làm rõ bản chất của phép phủ định và giá trị chân lý. Tiếp nối các mệnh đề trước, ông chỉ ra rằng kí hiệu của phép phủ định cũng như của giá trị chân lý không đại diện cho bất kỳ cái gì của thế giới thực.
Trong cách nhìn của Wittgenstein, mệnh đề - với tư cách là một bức tranh về thực tại - giống như một thước đo áp vào thực tại (xem lại mệnh đề 2.1512). Thế cho nên chúng ta mới đem thực tại ra so sánh với mệnh đề (Mệnh đề 4.05). Như minh hoạ trong hình A6, bản thân mệnh đề mang một nghĩa xác định, tức đã xác định một vị trí của nó trong không gian logic (xem lại Mệnh đề 3.4), nên nghĩa của mệnh đề (ở phía bên trái của hình A6) hoàn toàn độc lập với các sự thực/thực tại (ở phía bên phải của hình A6) mà chúng ta áp vào đề đo. Nghĩa là, nghĩa của mệnh đề phụ thuộc vào bản thân bức tranh logic về thực tại mà nó mô tả (ở phía bên trái hình A6). Nếu quả thực có bức tranh logic đó trong thực tại (chẳng hạn ở phía bên phải), mệnh đề đúng; nếu không có, mệnh đề sai (Mệnh đề 4.06).
Cụ thể hơn, ta có một ký hiệu “6^^9” đại diện cho mệnh đề “có con gà chín cựa”. Giả sử “6^^9” là một mệnh đề có nghĩa (vì ta có thể phân tích hoàn chỉnh nó). Khi đó, việc nó đúng hay sai phụ thuộc vào việc có tồn tại con gà chín cựa trong thực tại hay không. Nếu có, “6^^9” đúng, nếu không, “6^^9” sai. Bây giờ, thay vì sử dụng ký hiệu “6^^9”, chúng ta sử dụng “~6^^9”, “p” hay “~p” hay bất kỳ kí hiệu gì để đại diện cho mệnh đề này, thì rõ ràng nó hề không làm thay đổi bản chất của tính đúng sai của mệnh đề này. Mệnh đề đúng -> tồn tại con gà chín cựa trong thực tại; mệnh đề sai -> không tồn tại con gà chín cựa.
Như vậy, các kí hiệu phủ định như “~”, “N”, “Không” v.v. không hề ảnh hưởng gì đến nghĩa của một mệnh đề. Khi ta dùng phép phủ định, chúng ta hàm ý hai mệnh đề có nghĩa trái ngược nhau. Nếu p đúng thì ~p sai và ngược lại. Cả hai mệnh đề này đều chung một thực tại duy nhất (Mệnh đề 4.0621). Nếu p == “có con gà chín cựa”, và nếu p sai thì phủ định của nó là ~p đúng, nhưng cả p và ~p đều chia sẻ một thực tại duy nhất là “có con gà chín cựa”.
Mệnh đề 4.063 là một ví dụ minh hoạ để làm nổi bật luận điểm của Wittgenstein, cho rằng giá trị chân lý của mệnh đề đã ở trong mệnh đề rồi; nó không đợi chúng ta gán từ bên ngoài vào.

Hình A7- Bản đồ không gian logic của vết đen trên tờ giấy trắng
Hãy hình dung tờ giấy trắng có có một vết đen. Mỗi điểm đen được gọi là sự thực dương bản (cái hiện ra đúng như ta muốn thấy) và mỗi điểm trắng gọi là một sự thực âm bản (cái đối lập, đảo ngược với điểm đen). Nếu tương ứng với mỗi sự thực dương bản ta gán giá trị T (đúng) và sự thực âm bản ta gán giá trị F (sai) thì ta sẽ có một bản đồ không gian logic tương ứng với từng điểm trên tờ giấy như minh hoạ trong hình A7. Và khi chỉ vào bất kỳ điểm nào trên tờ giấy, chúng ta có thể đưa ra nhận định mang tính giả thuyết/mệnh đề kiểu “điểm này đen”, rồi sau đó dựa vào bản đồ logic tương ứng ta hoàn toàn có thể phán đoán nhận định trên là đúng hay sai. Ở đây, tính đúng sai của mệnh đề và điểm đen-trắng tương đồng nhau bởi vì ta đã biết trước thế nào là điểm đen và thế nào là một mệnh đề đúng (trong ví dụ ở đây, tương ứng với sự thực khẳng định - điểm đen).
Tuy nhiên, theo Wittgenstein, có sự khác biệt giữa một điểm trên tờ giấy và một mệnh đề. Với điểm trên tờ giấy, chúng ta có thể dùng ngón tay và chỉ vào bất kỳ điểm nào mà không cần biết trước trắng và đen là gì. Nhưng với một mệnh đề chúng ta không thể làm như thế. Chúng ta không thể “trỏ” vào một mệnh đề mà không biết trước nghĩa của nó là gì, bởi một mệnh đề không có nghĩa không có vị trí xác định trong không gian logic (xem Mệnh đề 3.4). Chúng ta không thể nói một mệnh đề đúng hay sai mà không biết trước nghĩa của nó là gì. Chúng ta không thể nói mệnh đề “có con gà chín cựa” là đúng mà lại không biết hình ảnh thực tại của con gà chín cựa là gì.
Theo Wittgenstein, một mệnh đề không có thuộc tính “đúng” hoặc “sai” tương ứng với một đối tượng nào đó trong thế giới thực. Đúng và sai đã hiện hữu ở trong mệnh đề có nghĩa. Mệnh đề “p” không phải là một danh từ chờ động từ “là đúng” dán vào. Bản thân “p” đã chứa sẵn động từ khẳng định thực tại rồi. Vì thế việc thực hiện phép khẳng định hay phủ định lên một mệnh đề không hề mang đến cho nó một nghĩa này khác (Mệnh đề 4.064). Như ông chỉ ra ở Mệnh đề 4.0641, bản thân một mệnh đề phủ định cũng đã mang một nghĩa sẵn rồi, giống như mệnh đề bị phủ định vậy. Nhưng hai mệnh đề này có mối quan hệ với nhau, theo đó mệnh đề phủ định có vị trí logic nằm ngoài vị trí logic của mệnh để bị phủ định. Nếu ta hình dung, vị trí logic của mệnh đề bị phủ định là một vết đen trên tờ giấy trắng thì vị trí logic của mệnh đề phủ định sẽ là toàn bộ phần trắng ở bên ngoài. Và khi chúng ta tiếp tục phủ định mệnh đề đã bị phủ định (p->~p->~~p) thì chúng ta lại chuyển vi trí logic từ toàn bộ phần trắng bên ngoài về phần vết đen bên trong. Đó là lý do khiến ~~p=p.
Chú thích dịch thuật
true, false==đúng, sai.
with equal rights==of equal status==vị thế bình đẳng.
in the true way ... in the false way == đúng cách ... sai cách.
truth==chân lý.
truth-value==giá trị chân lý.
assertion==affirmation == phép khẳng định.
denial==negation==phép phủ định.
Nguyên tác: Tractatus-Logico Philosophicus, Ludwig Wittgenstein
Nguồn: Luận về triết học logic, Đinh Tuấn Minh dịch và chú thích. (Bản thảo v1).
