Khảo luận thứ hai về chính quyền - Chương 10: Về các hình thức của cộng đồng quốc gia
§132. Như đã được chỉ ra, sau khi có sự hợp nhất đầu tiên của đa số người tạo thành xã hội, một quyền lực toàn thể của cộng đồng trở thành cái đương nhiên có ở họ, và đa số đó có thể thường xuyên sử dụng tất cả quyền lực này trong việc làm ra luật cho cộng đồng và thực thi các luật đó bằng các quan chức do chính họ bổ nhiệm; và như vậy, hình thức của chính quyền này là một nền dân chủ hoàn hảo. [H]oặc là quyền làm luật có thể đặt vào tay một số ít người chọn lọc và những người thừa kế hay kế vị của số này, thì đó là chính thể đầu sỏ. [H]oặc nếu quyền này đặt vào tay một người, đó là một nền quân chủ. Khi quyền lực được dành cho ông và những người thừa kế của ông, đó là nền quân chủ cha truyền con nối. Còn khi nó được dành cho ông trọn đời nhưng vào lúc ông chết đi, quyền đề cử một người kế vị trở về với số đông, thì đó là nền quân chủ tuyển cử. Và từ những chính thể này, cộng đồng có thể tạo sự kết hợp hoặc hỗn hợp giữa các hình thức chính quyền, theo như họ nghĩ là tốt.
[V]à nếu quyền lực lập pháp đầu tiên đã được trao từ đa số cho một người hay nhiều người, chỉ trong một đời của họ hay trong một khoảng thời gian có hạn, thì sau đó quyền lực tối cao lại trở về với số đông. [K]hi trở lại như thế, cộng đồng có thể lại sắp xếp mới, đặt quyền lực vào những bàn tay mà họ thấy hài lòng. [V]ì hình thức chính thể phụ thuộc vào cương vị của quyền lực tối cao đó, tức cơ quan lập pháp, không thể quan niệm rằng một quyền lực thấp hơn sẽ quy định cho một quyền lực cao hơn, hay bất kỳ quyền lực nào ngoài quyền lực tối cao lại có thể làm luật, nên tùy việc quyền lực lập pháp được đặt ở cương vị nào mà hình thức của cộng đồng quốc gia là như thế đó.
§133. Với từ cộng đồng quốc gia, tôi chắc chắn đã hiểu ngay từ đầu là nó không đề cập đến một nền dân chủ hay bất kỳ hình thức chính thể nào, mà chỉ là nói đến một cộng đồng độc lập bất kỳ, như người Latin biểu thị bằng từ civitas72. [T]rong ngôn ngữ của chúng ta, từ có thể đáp ứng tốt nhất cho từ Latin này là cộng đồng quốc gia, và là từ diễn đạt thích đáng nhất một xã hội như vậy của loài người mà “cộng đồng” hay “đô thị” trong Anh ngữ không thể thể hiện được, vì có thể là các cộng đồng có vị trí thấp hơn trong một chính quyền, còn đô thị thì hoàn toàn khác với một cộng đồng quốc gia. Và vì thế, để tránh nhập nhằng, tôi hết sức muốn bỏ đi việc dùng từ cộng đồng quốc gia theo nghĩa đó - mà tôi nhận thấy đức Vua James đệ nhất đã sử dụng - và đưa vào nó một ý nghĩa chân thật. [N]hưng nếu ai không thích nghĩa như vậy, tôi đồng ý với anh ta là cần thay đổi để nó tốt hơn.
72 Civitas: nhà nước, thành bang, nền công dân; ở đây chắc hẳn nó được dùng với nghĩa đầu tiên.
73 James I (James Stuart, 1566-1625): Quốc vương đầu tiên của Vương triều Stuart (1603-1707); từ năm 1567 đã là Quốc vương James VI xứ Scotland; năm 1603, sau khi Nữ hoàng Elizabeth I (1533-1603) - người nắm quyền cuối cùng của Vương triều Tudor - qua đời mà không có người nối dõi, James được Hội đồng Nối ngôi (Accession Council) tuyên chọn là Quốc vương xứ Anh và Quốc vương xứ Ireland. Những nỗ lực của James lúc sinh thời để hợp nhất vương quyền xứ Anh, Scotland và Ireland thì phải đợi đến 1707 mới đạt kết quả chính thức.
Nguyên tác: John Locke, Two treatises of Government (Cambridge Text in the History of Political Thought), Cambridge University Press, 1960, 1967, 1988, 17th printing 2005
Bản dịch: Luận thứ hai về chính quyền - chính quyền dân sự, NXB Tri Thức, dịch giả Lê Tuấn Huy