[VIDEO] Tâm lý học về Hạnh Phúc

Dave Rubin: Hôm nay chúng tôi lại tiếp tục hợp tác với Viện nghiên cứu Ayn Rand (ARI). Họ đã gửi đến đây 2 trong số những nhà tư tưởng chủ nghĩa Khách Quan hàng đầu hiện nay: Gena Gorlin và Gregory Salmieri. Chào mừng hai bạn đến với chương trình “The Rubin Report”. Gena: Rất vui được có mặt ở đây.

Dave: Tôi mừng là hai bạn đã đến. Anh Greg này, chúng ta đã làm việc cùng nhau vài lần rồi, nhưng đây là lần đầu cô Gena đến trường quay này; vậy nên, tôi xin phép được bắt đầu với Gena. Chúng tôi đang thực hiện một loạt bài với chủ điểm về “hạnh phúc”. Vậy, hạnh phúc là gì và hạnh phúc có ý nghĩa như thế nào với cô (là lúc cô đang nhìn tôi và cười như vầy?)

Gena: Hạnh phúc là đây, ngay bây giờ, nhỉ. Theo cách tôi hiểu, từ góc độ thiên về tâm lí hơn, hạnh phúc là lối sống nhất quán và liền mạch, trong đó tất cả các phần tố khác nhau liên kết chặt chẽ, và bạn đưa ra những lựa chọn vừa mang đến cho mình niềm vui, vừa phù hợp với những giá trị, và những điều có ý nghĩa đối với bạn, và bạn cảm thấy như là “mọi thứ...vừa vặn, khớp với nhau”.

Dave: Vậy là, kiểu như một cái nhìn chặt chẽ về thế giới...còn trong phạm vi nhìn nhận về hạnh phúc của anh thì sao Greg?

Greg: À, tôi phải nói rõ rằng hạnh phúc là quan điểm chặt chẽ và cảm nhận cuộc sống của chính mình đang diễn ra tốt đẹp. Tại vì có thể, thế giới quan của bạn rất chặt chẽ, nhưng mọi thứ trong đó đều tệ hại một cách nhất quán thì bạn đâu có thích thú gì với nó. Hạnh phúc phải là cảm giác về cuộc sống của bạn khi bạn vui thích với những việc mình làm, và tất cả những niềm vui trong cuộc sống cộng hưởng với nhau. Bà Rand đã miêu tả đó là một trạng thái của “niềm vui không mâu thuẫn” và phát biểu này luôn có sự cộng hưởng mạnh mẽ đối với tôi.

Dave: Nếu như cô đang thực hiện một chuyến phiêu lưu, một hành trình đi tìm hạnh phúc, thì bao nhiêu phần trong quá trình mưu cầu hạnh phúc này, thật sự là hạnh phúc như bản chất của nó?

Gena: À, theo cách hiểu của tôi về quan điểm của Chủ Nghĩa Khách Quan cũng như trong cách tôi luôn nỗ lực nghiên cứu trau dồi với khách hàng của mình trên thực tiễn, tôi cho rằng hạnh phúc vốn là một quá trình hơn là một kết quả. Ví dụ, và cũng theo cách nhìn nhận của riêng tôi, ý tưởng về “niềm vui không mâu thuẫn” xuất phát từ quá trình theo đuổi những “giá trị không mâu thuẫn”. Một cách nào đó, quá trình này là một phần của định nghĩa rằng bản thân trạng thái hạnh phúc vừa là một trạng thái vừa là một hoạt động. Trong tâm lý học có những khái niệm thật sự thích hợp với tư duy phát triển 1 và với ý nghĩ cho rằng bạn luôn chủ động cam kết trong cuộc sống của mình theo cách chắc chắn.

Dave: Anh có thấy kì lạ không khi có vẻ như rất nhiều người nắm giữ thế giới quan như anh đã đề cập lúc nãy; điều mà anh vừa làm rõ, nhưng thật thú vị, đó lại có một quan điểm nhất quán. Thế thì, không phải chỉ là việc bạn thu thập những gì, mà là bạn làm điều này với hi vọng nó sẽ giúp bạn được hạnh phúc.

Greg: Vâng. Tôi cho rằng trong cuộc sống chúng ta cần nắm giữ một thế giới quan nhất quán. Chúng ta luôn phải đưa ra quyết định: có nên mạo hiểm hay không, nên chăng phải thận trọng, chúng ta nên tự mình đánh giá hay nghe theo người khác? Và bằng hàng triệu cách khác nhau, bạn phải đưa ra những phán định dựa trên hiểu biết chung về thế giới cũng như về bản thân. Nếu không chủ ý giải quyết từng việc một, bạn biết đấy, rồi đến lúc những sự lựa chọn sẽ chất chồng thành suy nghĩ “ta, đối đầu với thế giới”. Cho nên, tôi không nghĩ có gì quá bất ngờ khi mỗi người đều có một thế giới quan riêng. Rất nhiều người cảm thấy trống trải đấy và tôi nghĩ họ không cần phải vậy. Tôi cho rằng điều này chủ yếu xuất phát từ triết lý tồi tệ, hoặc sai lầm, nhưng chắc là do những quan điểm triết học sai lầm khiến chúng ta đinh ninh mình ít có khả năng kiểm soát cuộc sống bản thân hơn thực tế và rồi dẫn tới việc chúng ta ngần ngại không dám nắm bắt cơ hội hành động vào thời điểm quan trọng để có cái nhìn tốt hơn về bản thân và về thế giới.

Dave: Vâng. Có phải chính quá trình theo đuổi hạnh phúc đã “đánh thức” hai bạn đến với Chủ nghĩa Khách Quan không? Ý tôi là, trước khi hai bạn tự xem mình là những người theo Chủ nghĩa Khách Quan; có phải việc mưu cầu hạnh phúc chính là mảnh ghép còn thiếu đã dẫn dắt 2 người đến với chủ nghĩa Khách Quan?

Gena: Câu hỏi thú vị đây. Thật ra, bất cứ gì tôi có được lúc đó chính là cuộc tìm kiếm một lý tưởng, một sự vĩ đại về mặt tinh thần, ý nghĩa cũng như mục đích của cuộc sống. Tôi đã có niềm tin từ thời còn đi học, khi đang trải qua giai đoạn vật vã đầy lo lắng của tuổi vị thành niên, cố gắng nghĩ xem liệu mình cứ tiếp tục là một con mọt sách, có hiểu biết nhưng nhàm chán, giao tiếp kém, cô đơn và không có bạn bè nhưng ít nhất cũng có lí tưởng cao cả dù bi thảm...đó đó...thật là mỉa mai đúng không. Mặt khác, tôi cũng có thể lựa chọn là trở thành một con bé vô tư lự, có thể hơi ngớ ngẩn, mặc đồ hiệu Abercrombie & Fitch, thoải mái, vui vẻ một cách hơi ấu trĩ nhưng lại “hạnh phúc” theo chuẩn bạn bè xung quanh mình bấy giờ. Tôi đã nghĩ, mình phải chọn lựa. Và tôi đã đắm chìm trong sự mâu thuẫn nội tại “kịch tính” như thế, tôi ghi chú cẩn thận mọi điều vào nhật kí. Cho đến khi tôi đọc được tác phẩm “Suối Nguồn”, một bước ngoặt quan trọng đối với tôi, tôi đã phát hiện ra rằng, bạn không cần phải chọn lựa gì cả, rằng có một cách sống, một cách nhìn cao cả vừa thúc đẩy hạnh phúc, lại vừa thay đổi cách hiểu về hạnh phúc theo hướng cao quý, đầy khát vọng và lí tưởng hơn nhiều.

Dave: Vâng. Còn với anh thì sao, Greg?

Greg: Tôi cũng có trải nghiệm tương tự vậy. Hồi nhỏ, thời còn con nít, tôi đã nghĩ mình hạnh phúc. Tôi đã thực sự yêu thích cuộc sống cũng như bản thân mình. Nhưng khi càng lớn, giai đoạn thanh thiếu niên² và càng bắt đầu nghĩ tới việc mình sẽ làm gì khi trưởng thành và ra ngoài xã hội thì tôi lại càng cảm thấy thế giới này chẳng có nơi nào thực sự dành cho mình. Những người lớn mà tôi tiếp xúc, một số người thực sự tốt và tử tế, nhưng chẳng ai trong số đó có một cuộc sống mà bản thân họ thấy hài lòng hay thú vị. À, có khi họ thấy có đó, nhưng tôi lại thấy nếu mình như vậy thì cuộc sống của mình chẳng có gì hay ho. Những người tôi quý mến là những người ấp ủ điều gì đó mà họ thực sự quan tâm và say mê. Bạn đến nhà họ rồi trò chuyện, bạn sẽ thấy anh chàng này mê làm mộc, còn anh kia là nhà soạn nhạc...Nhưng, đối với những người này, đó cũng chỉ là một dạng thú vui giải trí cuối tuần. Tôi cũng có một thú vui kiểu này. Tôi mê đàn ghi-ta, dù không biết mình giỏi tới mức nào, tôi chỉ biết tôi đánh đàn suốt và tôi rất yêu thích việc đánh đàn. Nhưng tôi hiểu rằng, tôi không thể coi đánh đàn là sự nghiệp của mình, dù có muốn như vậy. Khổ nổi, những việc có vẻ khả dĩ để theo đuổi và phát triển thành một sự nghiệp hẳn hoi thì tôi lại chẳng hề yêu thích. Thế là tôi lại cho rằng, bạn có bao nhiêu thú vui, sở thích cũng được nhưng tới lúc bạn cũng phải làm một công việc nào đó “bình thường” như bao người. Nghe có chán không? Thế là tôi lại nghĩ, cuộc sống này hoàn toàn có thể trở thành một điều gì đó thú vị chứ. Tôi lại thấy có gì đó ở mình rất hay ho và tôi muốn nuôi dưỡng nó, dù xung quanh tôi chả thấy ai làm điều tương tự. Trước đó, thời còn học phổ thông, tôi đã đọc sơ sơ tác phẩm của bà Rand. Lúc đó, dù mê chính trị và nhận thức cũng khá phát triển, tôi vẫn chưa bắt đầu nghiền ngẫm tư tưởng của bà.

Và tới một lúc nào đó, tôi bắt đầu kiểm soát bản thân. Đó là năm đầu đại học và tôi nghĩ: “Vậy là không được rồi. Tôi đang trên một đường chạy và mọi người xung quanh dường như ai cũng như tôi. Giống như trong một bài hát thập niên 60: họ đặt bạn vô những chiếc hộp bé tí rồi bạn sẽ bước ra, hoặc trở thành bác sĩ, hoặc thành luật sư. Dẹp đi. Tôi sẽ tìm hiểu xem bản thân mình thích gì, và tôi sẽ có thể tìm thấy điều mình thích ở đâu trên thế giới này.” Thế là tôi tham gia các buổi gặp gỡ của những câu lạc bộ triết học và thấy mình khá giỏi ở lĩnh vực này. Tôi thấy thích. Tôi không biết làm cách nào để biến sở thích này thành một sự nghiệp đàng hoàng, nhưng tôi nhất định sẽ nỗ lực hết sức. Và chính lúc đó, tôi bắt đầu nghiên cứu triết học sâu hơn. Bạn biết đấy, trước đây tôi có đọc một tác phẩm của Ayn Rand, mà lúc đó giáo sư của tôi lại còn là bạn của Ayn Rand nữa chứ. Thế là tôi bắt đầu ngấu nghiến đọc thêm và cả việc đọc lại mấy cuốn tiểu thuyết cũng như các tác phẩm phi hư cấu khác của bà. Tôi thấy một số nhân vật có cách cảm nhận về cuộc sống giống với cách tôi cảm nhận về cuộc sống của chính mình. Tôi cảm nhận được những điều họ muốn thực hiện trong đời như cách tôi thấy điều đó ở chính mình. Rồi tôi nhận thấy những điều đặc biệt của bản thân, của tâm trí mình, của khát khao luôn muốn biết sự thật, của nỗ lực nắm rõ nguyên nhân sâu xa của mọi vấn đề. Chúng như những tua dây leo tiến hoá, vô tình phát triển ở mỗi người nhưng lại không có vai trò đặc biệt nào trong việc kiếm sống và duy trì sự sống của họ. Điều tôi thật sự học được từ bà Rand, đặc biệt từ tác phẩm Atlas Shrugged chính là ý tưởng: điểm đặc biệt ở mỗi người, về tâm trí của họ, cũng như khả năng lí luận, thông hiểu nguyên nhân sâu xa của mọi vấn đề mới là yếu tố hữu ích, là điều giúp con người tồn tại. Như vậy, nếu như bạn không tìm được cách thực hiện nó, nghĩa là khiến tâm trí mình hoạt động theo cách bạn mong muốn, cho những việc bạn yêu thích, với cường độ mạnh mẽ nhất có thể, để xứng đáng với cuộc sống và khiến cuộc sống mình hữu ích thì tức là bạn đang không nỗ lực hết mình cho việc tìm kiếm rồi đó.

Dave: Vâng, rõ ràng và thật thú vị là anh đã chạm đến nhiều vấn đề đó. Nhưng hai bạn biết không, riêng tôi, tôi được diện kiến rất nhiều nhân vật xuất sắc ở đây. Mỗi tuần, tôi cần gặp được một nhà tư tưởng hoặc một tác giả mới...hoặc một người đang thực sự theo đuổi một điều gì đó. Những người tôi đã phỏng vấn qua, không thể nói là tất cả nhưng có những người tôi thật sự ấn tượng. Họ là những người mang một sứ mệnh phải hoàn thành cho đời mình. Mỗi ngày họ đều có một sứ mệnh để theo đuổi: Ngay khi thức dậy, tôi mang trên mình một sứ mệnh và tôi không có thời gian tư lự chuyện gì khác ngoài sứ mệnh đó. Tôi sẽ chỉ tập trung vào đó thôi. Có thể đúng như vậy chứ. Nhưng nếu vậy thì chỉ vậy thôi sao: rằng tất cả những gì bạn cần tìm kiếm là sứ mệnh của mình?

Gena: Tôi nghĩ đúng mà, ít nhất thì đó cũng là phần quan trọng. Tôi cũng nhận thấy điều tương tự và đó là nguyên nhân chính yếu tạo cảm hứng cho tôi gia nhập cộng đồng này cũng như nghiên cứu những ý tưởng này. Thoạt đầu, chỉ là việc nhìn thấy được niềm đam mê, nguồn năng lượng, niềm vui tự tạo ra...từ những con người này. Họ thực sự như là những nhà truyền giáo, và họ đang đấu tranh cho một cuộc chiến tư tưởng. Hoặc có thể họ là những người mong muốn quảng bá một phát kiến nào đó. Bạn biết đấy, ví dụ như họ có ý tưởng cho một loại điện thoại mới với chức năng như một chiếc máy tính siêu nhỏ, và họ tha thiết tìm hiểu xem “đối tượng khách hàng tương lai” sẽ muốn làm gì và sử dụng chiếc điện thoại mới này thế nào...Rồi sau đó họ bị công ty của chính mình sa thải...và, à, bạn cũng biết quá rõ tôi đang nghĩ tới Steve Jobs rồi, nhưng ví dụ đại khái là vậy. Nếu một người thực sự yêu thích cuộc sống của mình, mỗi ngày đều có một ý nghĩa thiêng liêng đối với họ...theo cái cách mà tôi đoán là mọi người cố gắng nắm bắt...(*bị ngắt lời) Dave: Và còn có nguy cơ là quá ám ảnh với sứ mệnh đến mức hạnh phúc giống như bị đẩy lùi về phía sau...

Gena: Vâng. Cho nên, tôi nghĩ là bị ám ảnh tới mức bạn không còn chăm lo cho những khía cạnh khác của cuộc sống, như những mối quan hệ, sự giải trí, gia đình... vốn là một phần trong công cuộc theo đuổi sứ mệnh kia. Như bạn biết đó, giữa những giá trị cao cả và niềm vui giải trí, đại loại vậy...tồn tại một sự kiến tạo tương hỗ. Có thể là những thắng lợi về mặt tài chính, có thể là niềm kiêu hãnh và hứng khởi vì đã gặt hái được điều gì đó mới mẻ...để bạn có thể chia sẻ niềm vui này với bạn bè và gia đình. Và sự tích hợp không ngừng thay đổi các phần tố mà chúng ta nói đến chính là điều giúp cuộc sống trọn vẹn, giữ cho ta luôn đầy hứng thú và cho phép ta tận hưởng tuyệt đối thành tựu hoặc bất cứ điều gì mà mình đã nỗ lực để đạt được. Mà tôi cũng cho rằng luôn có nguy cơ-kiểu như đánh mất ngữ cảnh hoặc kiểu mục tiêu bất chấp mà chúng ta quên cân nhắc tới nơi tới chốn...

Dave: Vâng. Nhưng biết đâu bạn lại cần như vậy một tí để có thể trở thành một người có thể thay đổi cuộc chơi, bạn hiểu mà...

Greg: Tôi nghĩ ai cũng cần có một góc nhìn riêng về việc theo đuổi sứ mệnh và sứ mệnh phải là của chính mình, điều mình muốn làm, chứ không phải của ai khác. Về đời sống đạo đức tinh thần, ai cũng phải có chủ kiến về tiêu chuẩn đúng sai. Nếu không, bạn chắc chắn sẽ rơi vào những mâu thuẫn kiểu như: chuyện này liên hệ với gia đình, với mong mỏi của bố mẹ mình thế nào đây, nó liên hệ với việc có người yêu thế nào nhỉ... Biết chuyện gì tốt và biết rằng nó là thành phần then chốt cho một cuộc sống tốt đẹp không thể làm biến mất những khó khăn trong việc vun vén quỹ thời gian của bạn. Bạn cũng chỉ có từng đấy giờ trong một ngày. Nhưng tôi nghĩ rằng, nếu có thể biến một mâu thuẫn trở nên dễ kiểm soát hơn, để phù hợp với quỹ thời gian mình có thể dành ra giải quyết nó, thì sẽ tốt hơn việc cứ để cho bản thân mình ngổn ngang mâu thuẫn, kiểu như “Tôi nên làm một người chồng tốt hay một nhà sáng tạo tài tình đây...”

Dave: Vậy thì, đâu là cách tốt nhất để hướng một người tới chỗ họ hiểu rằng, sống cho bản thân cũng có thể xem là bước đầu tiên trong việc sống một cuộc đời trọn vẹn?

Greg: Nói vậy thì ở đây cô Gena là người có kinh nghiệm nhất, vì cô là bác sĩ trị liệu cho nhiều người rồi...

Gena: À, đó là một phần trong công việc hằng ngày của tôi... Dave: Vâng, thế thì chúng ta cùng lắng nghe sự giải thích về góc độ tâm lí nào. Nếu đối diện với một người đang trong tình trạng hỗn loạn thì điều đầu tiên chúng ta cần làm là gì? Chúng ta phải làm gì trước hết để khiến họ hiểu ra rằng họ cần phải có thái độ nghiêm túc hơn trong cuộc sống? Cô có thể bắt đầu từ điểm này.

Gena: Vâng. Tôi cho rằng điều này còn tuỳ thuộc vào nguồn gốc của tình trạng hỗn loạn kia. Nhưng với đa số khách hàng, tôi sẽ bắt đầu bằng việc thực hiện một dạng “bài tập” gọi là “làm sáng tỏ các giá trị” để hiểu được rõ ràng và chi tiết những sự lựa chọn đối đầu nhau trong cuộc sống của họ. Rồi sau đó sẽ nhìn xa hơn một chút, tưởng tượng về ngày sinh nhật lần thứ 100 của mình. Một số người sẽ chọn bài tập tưởng tượng về ngày mình mất đi, nhưng tôi thấy vậy hơi tiêu cực. Nên tôi thường đi theo hướng là “hãy tưởng tượng bạn vẫn còn sống và vừa bước qua tuổi 100, bạn đang hồi tưởng lại cuộc sống của mình...”

Dave: Đúng rồi, tưởng tượng ra đám tang của mình thì hơi không lành mạnh nhỉ... Gena: Thế. Chính xác. Nên tôi thích tưởng tượng về ngày sinh nhật hơn. Hồi tưởng về cuộc sống của mình cũng giống như bạn đang viết lại cuốn tự truyện đời mình. Hoặc là bạn bè, gia đình, đồng nghiệp đang nâng ly chúc mừng sinh nhật lần thứ 100 của bạn, bạn sẽ muốn nghe họ nói gì nhất? Sẽ như thế nào nếu bạn đã sống những năm còn lại của cuộc đời, có thể là 50, 60 năm gì đó theo cách có ý nghĩa nhất, làm cho bạn cảm thấy trọn vẹn nhất? Theo bạn, lúc đó mọi người sẽ nói gì với bạn...Ừ đại khái vậy, mạch tưởng tượng sẽ như vậy đó. Thế nên, trước hết thì bạn có biết những mâu thuẫn của mình nằm ở đâu không? Hoặc là phải tưởng tượng tới cảnh bạn bị giằng xé giữa một bên là: “Tôi muốn mình sáng tạo, mạo hiểm, làm hoặc học được điều gì đó mới lạ” với một bên là: “Tôi muốn có mặt khi gia đình cần đến”. Rồi tới mức xung đột nhận thức, có thể đến mức khiến họ thấy sợ phải hình dung chi tiết con đường theo đuổi sự sáng tạo của mình. Lúc đó thì tôi cùng họ nhìn nhận vấn đề một cách tỉnh táo và sẽ cố kích hoạt... “Khoan, mâu thuẫn tới mức gia đình không muốn bạn theo đuổi giấc mơ của bạn à? Bạn không dám nắm bắt cơ hội bỏ trường luật để theo học điện ảnh hoặc làm gì đó bạn thật sự thấy hào hứng sao?” Bên nào sẽ chiến thắng? Và tôi sẽ hỏi liệu họ thật sự muốn một mối quan hệ căng thẳng khi bạn lúc nào cũng căm giận họ vì đã ngăn cản bạn theo đuổi ước mơ của mình. Rồi bạn có dám chắc đó có thực sự là những gì họ muốn cho bạn? Ý tôi là, họ có thực sự vui vẻ khi có một đứa con u sầu, thất chí, chẳng có tí thành tựu, suốt ngày ăn không ngồi rồi mặc dù lúc nào cũng cầu nguyện đầy đủ và làm việc nhà đàng hoàng...

Dave: Thậm chí nếu họ muốn có đứa con như vậy đi nữa thì mình cũng đâu thể đáp ứng cho họ? Đúng không?...

Gena: Đúng rồi. Chính xác luôn.

Dave: Hồi nãy cô có dùng từ “nhận thức”. Tôi thấy khá thú vị vì tôi cho rằng rất nhiều người kiểu như bị “mắc kẹt”. Tôi nghĩ trong cuộc sống sẽ có nhiều khi chúng ta “nhận thức” là nếu mình làm chuyện này, một điều khủng khiếp sẽ xảy ra. Hoặc nếu như không làm gì, mình sẽ ổn nhưng nếu có bất kì động thái nào thì....

Gena: Nếu bạn dám sống...

Dave: Vâng. Điều đó sẽ cho bạn biết gì về tình trạng tâm lí mà lại là vấn đề của nhận thức ở một mức độ nào đó? Gena: Vâng. Tôi muốn nói rằng đó là một trong những yếu tố then chốt của cách trị liệu và phương pháp rèn luyện tâm lí mà tôi thường thực hiện để nhận ra rằng chúng ta ai cũng có niềm tin riêng, dù mình có biết vậy hay không. Và đôi khi những niềm tin ngấm ngầm lại gây ra tổn hại nặng nề nhất vì chúng ta chưa bao giờ tự đánh giá xem chúng có hợp lí hay không. Và như thế rất nhiều người tìm đến tôi trị liệu cùng với một mớ những dự cảm thảm khốc, ví dụ như nếu họ bước lên tàu điện ngầm thì sẽ bị gì, hay đa số là mấy trường hợp đi máy bay. Nhưng thường gặp hơn là những câu hỏi như: chuyện gì sẽ xảy ra khi tôi không làm theo những mong muốn của gia đình và xã hội dành cho mình? Nếu tôi đi nước cờ táo bạo, mạo hiểm này thì tôi có trở thành một kẻ hạ đẳng bị mọi người khinh ghét không? Liệu trong đời này, tôi có bao giờ tìm được người thật sự hiểu mình và đồng chí hướng? Sau đó thì chúng tôi sẽ cùng nhau phân tích những niềm tin và kì vọng này, thu thập chứng cứ bằng cách đặt ra những giả thuyết để kiểm tra. Ví dụ như, đưa ra một hành động nhỏ theo hướng thể hiện sự phản bác với mẹ mình, hay là trong trường hợp tương tự kiểu vậy. Hoặc là, à, hãy thiết lập những “thể nghiệm hành vi”, theo cách gọi của chúng tôi. Rồi từ từ sẽ tới lúc tìm được bằng chứng khắc phục, khá là thường gặp, kiểu như “tôi cứ tưởng mẹ sẽ từ mình luôn và không bao giờ tha thứ, nhưng hoá ra bà chỉ cáu kỉnh suốt một ngày rồi sau đó cũng chấp nhận.” Hoặc kết quả tương tự vậy. Đó, thường thì những gì thật sự xảy ra lại dễ dàng xử lí hơn nhiều so với hình dung về một thảm hoạ sẽ ập đến trong tưởng tượng của bạn. Và vì thế, biến những “nhận thức” đó thành những bài kiểm tra tình huống là phần quan trọng trong quá trình trị liệu cũng như việc áp dụng những ý tưởng này. Tôi thấy khá hiệu quả.

Dave: Vâng. Xét theo mức độ tâm lí thì chúng ta liệu có đang ở một thời điểm kì lạ của nhân loại? Có thể tại những chiếc điện thoại di động, những điều gây xao lãng, sự tấn công vũ bão của thông tin, mọi thứ chuyển động quá nhanh khiến rất nhiều người sử dụng một lượng thời gian khổng lồ để làm tất cả mọi việc trừ cái- việc-mà-chúng-ta–đang-nói-đến ở đây?

Greg: Cũng khó nói vì giờ có hiện tượng này. Trên YouTube hay Facebook thỉnh thoảng có cái clip hay tấm hình mọi người cắm đầu vô chiếc điện thoại thông minh của mình, đặt kế bên hình ảnh mọi người đang trên tàu điện và chúi mũi đọc báo...

Dave: À vâng, vậy là họ đặt 2 hình ảnh kề nhau, thể hiện thực trạng xã hội... Greg: Luôn luôn sẽ có một hiện tượng nào đó và nó sẽ luôn thay đổi. Đôi khi, lúc các thay đổi diễn ra thì cũng hơi khó để thiết lập được những “thói quen thích nghi, hiệu quả cao” nhằm đối phó với các thay đổi này. Nhưng theo tôi thì triết học và tâm lý học có liên quan ở chỗ: triết học sẽ đặt ra những câu hỏi áp dụng cho mọi đối tượng và vào mọi thời điểm; tâm lí học, mặt khác, chính là một ngành khoa học đặc biệt với vai trò giúp bạn hình dung một cách chi tiết làm thế nào để đạt được trạng thái tinh thần khoẻ mạnh và từ đó có được hạnh phúc. Theo lời cô Gena đã nói về “phương pháp trị liệu hành vi mang tính nhận thức” mà cô sử dụng, cũng như mối liên quan của nó với triết học, thì tôi cho rằng phải hiểu được việc kiểm chứng thực tế những niềm tin của bạn, của mong muốn bảo đảm rằng những mục tiêu của mình nhất quán, và của việc tìm thấy lẽ sống trong đời mình để rồi tập hợp những yếu tố khác cùng hướng về một mối. Tôi nghĩ, ta cần phải học được những điều này và phải xem đó là một phần quan trọng của quá trình trưởng thành lành mạnh. Chúng ta phải nhận ra rằng điều này tốt về mặt đạo đức. Tôi cũng cho rằng vai trò của đạo đức trong đời sống là giúp chúng ta thấm nhuần điều này, nhưng không có nghĩa mình sẽ được hướng dẫn tất tần tật phải làm gì. Nếu nền văn hoá này cho rằng là người tốt thì phải thế này, bạn có điểm này tốt...thì chúng ta nên nghĩ về việc làm sao để có thể tốt hơn, nuôi dạy con cái và giáo dục chúng tốt hơn...Đời chúng ta sẽ được thiết kế để tất cả đều phát triển. Nhưng ta lại không sống trong một tiền đề văn hoá như vậy. Ta hiểu rằng, cái này tốt, cái kia hay, nhưng chúng không đủ biến bạn thành một người tốt và đó không phải là mục tiêu của “đạo đức”. “Đạo đức” là chuyện hi sinh vì người khác, giúp đỡ mọi người, đại khái như vậy. Và tất cả mấy điều này không liên quan tới “đạo đức”. Chỉ trong những lĩnh vực mà chúng ta cũng như xã hội nhận ra muốn “sửa chữa”, ví dụ như anh chàng này đang khổ sở và buồn phiền, và đến lúc chúng ta “sửa chữa 3 ” anh ấy; chúng ta hướng mọi người chú ý đến những cách thức giúp cuộc sống họ trở lại đúng hướng, cũng như tìm được mục đích sống. Tuy không phải chuyên ngành của mình nhưng tôi thấy rằng trong tâm lý học trị liệu có những kĩ thuật có vẻ rất hay, mang tính định hướng cao giúp cải thiện cuộc sống. Vai trò của triết học là cho chúng ta biết tại sao điều đó tốt và cần thiết. Và đó chỉ là một kiểu của phương thức để thực hiện việc chúng ta đang làm.

Dave: Vậy một trong những điều thú vị là chúng ta không thể nói về đạo đức một cách chặt chẽ mà không đề cập tới tôn giáo. Rõ ràng các bạn muốn thảo luận chủ đề này bên ngoài khuôn khổ tôn giáo. Không hề có một cuộc thảo luận nào ở phạm vi công khai rộng khắp. À, giờ cũng có đó, ít thôi, những cuộc tranh luận giữa Sam Harris với Jordan Peterson mà chúng tôi đã nhắc tới trước đó. Có một cuộc thảo luận về câu hỏi đạo đức học có từ đâu, về sự khai sáng, và những điều tương tự. Nhưng thật sự chúng tôi chưa có một cuộc đối thoại chất lượng về chủ đề đạo đức.

Gena: Vâng. Tôi nghĩ đó cũng là một trong những điểm thu hút tôi nhất. Như đã nói, lúc đó tôi đang miệt mài tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống, vô cùng khao khát một mục đích rõ ràng cũng như một cách thức có thể kết nối tất cả những điều tôi trăn trở khi còn là một thanh thiếu niên đang nỗ lực hiểu về thế giới. Quan điểm này đã trang bị cho tôi một chuỗi những lí tưởng, nguyên tắc, cũng như những phương châm đạo đức đầy tham vọng vốn cũng liên quan tới những gì tôi dành cả ngày suy ngẫm và thực hiện. Tôi đã có thể thật sự hiểu được nguyên nhân sâu xa, có tư duy dài hạn, trung thực ngay cả trong những tình huống khó khăn, dám đối thoại cứng rắn và không không bao giờ hài lòng với những lựa chọn dễ dãi. À, tất cả là vì những điều này rất cần thiết để xây dựng được cuộc sống mà tôi có thể trải nghiệm những niềm vui đầy ý nghĩa hằng ngày. Là bởi vì đó sẽ là cách tôi chọn để xây dựng những mối quan hệ thật sự làm mình thấy trọn vẹn, thúc đẩy cũng như thách thức bản thân tôi cố gắng hơn.

Bởi vì nếu nói dối người khác, người ta sẽ không còn tin tưởng bạn nữa. Nhưng nếu tự dối lòng, bạn rồi sẽ hành động theo hướng dần dần làm hao mòn đam mê thực sự của mình. Vì vậy, để kết nối với những niềm tin đạo đức mãnh liệt, vốn xuất phát từ một hệ quy tắc đạo lý bất di bất dịch mà con người đúc kết từ một tôn giáo nào đó, hoặc ít nhiều cũng là một phiên bản thế tục hoá của tôn giáo, vẫn giữ được phần nhiều tinh thần chính của bản gốc, người ta có thể chuyển niềm tin đạo đức này hướng về một sự theo đuổi đúng đắn, dẫn dắt ta trong cuộc sống hằng ngày. Như vậy, nó có tác dụng thúc đẩy mạnh mẽ hơn nhiều so với việc cố không làm Chúa nổi giận hoặc không trở thành người xấu.

Dave: Đúng nhỉ. Vậy thì tại sao phổ biến những tư tưởng này lại khó khăn như vậy? Hai vị cũng biết đó, rõ ràng có vô vàn những ý kiến chống lại tư tưởng của Rand. Nói chung, đa phần những điều hai vị chia sẻ nãy giờ tôi thấy khá rõ ràng với hầu hết mọi người. Quan điểm mà hai vị chia sẻ về “thực sự sống” chính là điểm cốt yếu của chủ đề hôm nay. Nhưng tại sao có ý kiến phản bác nhỉ?

Greg: Có nhiều lí do. Nhưng tôi nghĩ một trong số đó là do những bài học đạo đức mà chúng ta được dạy để tự đánh giá bản thân và lòng tự trọng-nhu cầu tự xem mình là người tốt và biết rằng mình là một người tốt vốn là một nhu cầu chính đáng và là phần cốt yếu trong cuộc sống. Tiêu chuẩn chúng ta dùng để đánh giá bản thân dựa vào đạo lý chúng ta được dạy mà đa phần những đạo lý được dạy đều liên quan đến tôn giáo. Nếu không liên quan đến tôn giáo thì cũng là một phiên bản thế tục hoá của tôn giáo, như cô Gena đã nói. Đạo đức trong trường hợp này như việc dựng lên một bảng “CẤM”, ra hiệu cho chúng ta đừng làm gì đó kiểu như “Bạn đừng như vậy. Bạn không nên thế kia.” Có những việc “nó” kêu mình đừng làm thì đúng là mình không nên làm thật nhưng bạn đâu có gặng lại là: “nhưng thời gian còn lại trong ngày “nó” chẳng đưa ra lời khuyên gì hết.” Rồi, tóm lại nhé, điều mà “nó” khuyên bạn đừng làm chính là sống cho bản thân mình.

Điều tốt đẹp ở bạn chính là điều bạn sẵn sàng làm cho người khác, cụ thể là bạn có thể hi sinh bao nhiêu vì người khác. Nếu một cách nào đó, bạn lớn lên với suy nghĩ này và nó là phần chủ đạo trong hệ tư tưởng của bạn từ thời niên thiếu, nó sẽ được củng cố bởi nhiều yếu tố văn hoá xã hội. Sẽ có những điều xảy ra ngoài xã hội đẩy bạn về hướng ngược lại với nguyên tắc đạo đức của bạn, nhưng cũng có nhiều thứ củng cố cho nó. Những điều khiến bạn cảm thấy tốt đẹp về bản thân, khiến bạn thấy mình đáng ngưỡng mộ hay cao cả chính là những gì bạn phải chịu đựng, những gì bạn phải hi sinh và từ bỏ vì người khác, người khác còn quan trọng hơn chính bản thân bạn, có thể là Chúa Trời, hay là cả cộng đồng. Lúc đó, bạn sẽ cảm thấy vô cùng sai trái, tồi tệ, nguy hiểm, và ích kỉ khi tuyên bố rằng: “Cuộc sống của tôi mới quan trọng. Cuộc sống của tôi mới có ý nghĩa. Nó mới là mối ưu tiên hàng đầu của tôi.”; khi một ai đó phát biểu như vậy, đặc biệt khi họ phát biểu như vậy và ủng hộ cho những quan điểm chính trị cấp tiến đi kèm với việc điều đó có ý nghĩa như thế nào nếu bạn thực sự hiểu. Đó là quyền tự quyết mà triết lý đòi hỏi; thật tệ hại khi phải chịu đựng trong khi bản thân không hề có lỗi. “Quan điểm đó đáng sợ, nó đi ngược với khuynh hướng,” ý tôi là Rand đã miêu tả bản thân bà là “dám thách thức tư tưởng đạo đức tồn tại 2000 năm”. Tư tưởng đạo đức của chúng ta thực sự quan trọng trong việc xác định bản thân mình là ai, và thách thức nó là một việc làm đáng sợ và nguy hiểm đấy.

Gena: Và một trong những nguyên do chính về mặt tâm lý của việc đó, theo kinh nghiệm của tôi, thì chính là do cảm giác tội lỗi nặng nề, nhưng Rayn có phân biệt giữa “earned guilt” (tội lỗi hợp lý, vì đã hành động sai trái) và “unearned guilt” (tội lỗi không đáng, do áy náy vì những việc vốn không phải lỗi của mình). Và rất nhiều ý kiến phản bác mà tôi thấy, đặc biệt là từ các cá nhân chưa bao giờ tiếp xúc với những quan điểm này và đang vật lộn với chúng. Hoặc dù chưa từng trực tiếp tìm hiểu nó nhưng họ lại gặp phải mâu thuẫn giữa theo đuổi đam mê và việc làm gia đình thất vọng,... Hoặc cái suy nghĩ ''À, tôi sẽ kiếm được tiền. Và nếu vì lý do nào đó việc ấy không tốt thì tôi sẽ làm việc khác, cao quý hơn.''. Có một sự nhầm lẫn tai hại trong tâm trí họ về cái cảm giác tội lỗi mà tôi gọi là ''trên trời rơi xuống”, xuất phát từ tiêu chuẩn và một thế lực bên ngoài. Họ cứ hấp thụ những thứ ấy cùng với dòng sữa mẹ dù chúng không nhất thiết phản ánh khát khao và những mối quan hệ nhân quả họ đang cố thay đổi. Ngược lại, nó còn là một cái tiêu chuẩn cứng nhắc, thừa thãi so với tội lỗi đến từ việc không theo đuổi sự nghiệp, từ bỏ những giá trị và mục tiêu trong cuộc sống, và rồi chối bỏ mọi giá trị của bản thân. Nó sẽ trở thành một mớ hỗn độn khó hiểu trong mắt mọi người. Và vì thế phần lớn công việc của tôi, của việc động viên người khác (đến mức phải cố gắng cho họ tiếp xúc với giá trị của các triết lý này) là mổ xẻ rất nhiều những ''gánh nặng” từ tư tưởng ''Rồi, ý của bạn là tôi nên ích kỷ nhưng khi ích kỷ thì tôi lại là một thằng khốn''. Vì đó là sự lựa chọn mà tôi đã từng đối mặt, giữa việc trở thành một thằng khốn và bỏ rơi gia đình, bạn bè, để theo đuổi điên cuồng sự nghiệp, với việc từ bỏ con đường công danh vĩnh viễn và trở thành người tốt, và làm các thứ, anh biết đấy, như đi truyền giáo chẳng hạn.

Dave: Vậy cơ bản có sự khác nhau giữa việc ái kỷ và tư lợi duy lí. Ý tôi là, chẳng phải việc đó... Gena: Vâng, theo tôi, chúng khác nhau lắm đó.

Dave: Vâng, và vẫn có những người vẫn còn bị mắc kẹt giữa 2 quan niệm ấy...

Greg: À, những gì mà Gena nói trước đó về việc có một góc nhìn nhân quả (causual perspective), tôi nghĩ đó là một luận điểm khá quan trọng trong cái cách mà mọi người hay nghĩ về đạo đức, và vì sao họ không hiểu được những gì mà Rand cho là đạo đức khi lần đầu tiên tiếp cận chúng. Nếu bạn theo lối sống nặng nghĩa vụ, và nghĩ rằng đạo đức phải là thứ gì đó ràng buộc sở thích của bạn hơn là giúp bạn tìm hiểu và phát triển nó, thì đạo đức lại là kẻ thù của chính bạn. Và bạn luôn loay hoay tìm cách để sống trong những ranh giới của nó, và nó sẽ truyền cho bạn, theo cách riêng của nó, cái tâm lý ái kỷ, tập trung vào tính cách của bạn, và luôn đi kèm với cái cảm giác tội lỗi kiểu này: ''Mình đủ tốt chưa nhỉ?'', ''Mình có làm gì sai không?'',''Mình làm thế có sao không?'', ''Tôi xin lỗi, tôi có lỡ xúc phạm bạn không?'',''Tôi xin lỗi, tôi không cố ý...''. Nó khiến thâm tâm ta tập trung vào suy nghĩ ''Mình có đủ tốt không?''. Ví dụ, triết lí Kant nói về việc làm gì để giúp ta có giá trị về mặt đạo đức và bạn có những hành động đó không, bạn sẽ tập trung vào suy nghĩ ''Mình có giá trị hơn không?'', ''Mình có xứng đáng không?'', ''Mình có tốt không?'',''mình làm đúng không?''

Gena: Đúng vậy, nó khiến ta trở nên “chỉ-tập-trung-bản-thân4 ” và...

Greg: Và nó hoàn toàn triệt hạ kiểu suy nghĩ tự ti. Dave: Điều thú vị là có không ít người cho rằng: ''Gượm đã, nếu bạn tiếp thu hoàn toàn lối suy nghĩ này thì chẳng phải đó là điều “chỉ-tập-trung-bản-thân” nhất mà bạn có thể làm sao?''

Greg: Nhưng nếu những gì bạn đang tiếp thu là: ''Tôi muốn dùng tâm trí của mình để tìm ra cách sống một cuộc đời mà tôi có thể yêu, và tôi thực sự yêu cuộc đời ấy, và cuộc sống như vậy sẽ hỗ trợ cũng như giúp đỡ tôi tìm ra thêm những điều mà tôi yêu quý.'', thì, tại thời điểm ấy, bạn tập trung hướng về phía thực tiễn nhiều hơn. Nhưng những điều tôi cần làm là gì để đạt được kết quả mà tôi muốn? “Nếu tôi thực sự muốn một công việc nào đó, làm sao để tôi kiếm được công việc ấy? Nếu tôi muốn củng cố những mối quan hệ với người khác vì tôi thấy được lợi ích mà mối quan hệ đó sẽ mang lại cho cuộc đời tôi, thì tôi phải làm như thế nào? Tôi cần phải gieo những ‘nhân’ gì để được cái ‘quả’ mà mình mong muốn trong đời?'' Thế là đạo đức và lối suy nghĩ về cuộc sống của ta trở thành mối quan hệ tương quan về mặt nhân-quả, không tập trung vào việc tự đánh giá, mà lại tập trung vào những điều cần có để đạt được những gì mà ta muốn, những gì mà ta khao khát từ cuộc sống, rồi sau đó tập trung vào bất kì kiểu tự nhận định hay tự phê bình mà ta cần để giúp ta làm những việc ấy tốt hơn. Như tôi từng nhận ra rằng trung thực là một phẩm chất quan trọng, nhưng tôi vẫn không hoàn toàn trung thực như “khái niệm” nói, nên tôi cần phải tập trung luyện tập thêm nhưng tôi tập trung vì việc này sẽ giúp tôi gặt hái được gì đó, vì việc này nhằm đạt được những gì tôi muốn, đúng chứ? Đây gọi là sự tập trung do nhân quả (causal focus). Rand có nói về những người là giáo đồ của Nhân Quả 5 (Disciples of Causality)... Gena: đối lập với giáo đồ của Trách Nhiệm (Disciples of Duty)

Greg: đối lập với giáo đồ của Trách Nhiệm, đúng thế.

Dave: Vậy những nhà lập nước dùng cụm từ ''sự mưu cầu hạnh phúc'' trong bản Tuyên Ngôn Độc Lập không thể hay hơn được nhỉ? Ý tôi là họ không trao hạnh phúc trực tiếp cho chúng ta, kiểu như ''chúng tôi không thể đảm bảo hạnh phúc cho các bạn chỉ với văn bản này, chúng tôi không thể trao nó cho các bạn nhưng chí ít chúng tôi có thể tặng các bạn một xã hội đủ tự do nơi mà các bạn có thể tự mình theo đuổi một phần hạnh phúc". Vậy, ở mức độ tâm lý, họ đã tặng một món quà khá tuyệt vời cho đất nước đấy chứ.

Gena: Vâng, với điều kiện chúng ta có thể giữ gìn nó. Vâng, tôi hoàn toàn đồng ý và tôi cho rằng liên quan tới sự mưu cầu hạnh phúc và những điều mà anh Greg nói về quan hệ Nhân Quả, một trong những cách mà tư tưởng này gây ấn tượng mạnh mẽ với tôi là nó hướng ta đến với thực tiễn, đến với những thứ có thật, một cuộc sống thực tế mà ta yêu (chứ không phải chỉ khi bạn giả vờ yêu nó) và tập trung vào việc tạo ra những giá trị tốt đẹp hơn thay vì cố gắng tiếp thu mọi thứ theo cái cách mà tâm lý bạn thấy hài lòng.

Khi ta đặt thực tế lên trước xúc cảm và những ham muốn bất chợt; việc ấy thực sự giúp chúng ta tạo dựng được những suy nghĩ kiểu: ''Được rồi, tôi quan trọng, cuộc đời tôi cũng quan trọng không kém. Tôi phải làm sao để dành những năm tháng của đời mình theo đuổi những điều có ý nghĩa. Tôi không thể cứ ngồi cầu nguyện cho những điều ấy thành hiện thực được". Thế giới vận hành theo hướng ''duy vật ưu việt hơn duy tâm''. Đó cũng là một cách nói hoa mỹ mà bà ấy đã dùng. Nghĩa thực sự của nó là: “Có vẻ như mọi việc là chính chúng. Nếu muốn chúng khác đi, bạn phải tự mình tìm cách.". Than vãn về nó hay ước rằng nó biến đi chẳng có tác dụng gì cả và đó không phải là hạnh phúc thực sự. Như kiểu, thí nghiệm ''Não trong cái lọ 6 ''(brain-in-a-vat) ấy, hay như bạn uống một viên thuốc khiến bạn ảo giác về cuộc sống mà bạn đang có.

Dave: Thật vậy. Có lạ không chứ khi mà ta cứ phải quan trọng hóa vẻ bề ngoài của hạnh phúc? Như kiểu nếu tôi đăng một tấm hình lên Facebook và rồi được 100 lượt-thích thì chẳng phải nó sẽ khiến tôi hạnh phúc hơn việc chỉ được có 2 lượt- thích hoặc không có gì thay đổi trong một lúc...

Gena: Thật ra không phải vậy, về thực tế thì không phải. Ta không thấy hạnh phúc hơn. Có thể là trong khoảnh khắc ấy, những cảm xúc tích cực trỗi dậy thôi.

Dave: Thì, ý tôi là ta thấy kết quả giảm dần, và lâu dần, ta sẽ cảm thấy ít hạnh phúc vì ta luôn cố kích thích một lượng dopamine7 dành cho một lượt-thích nữa. Nhưng, dù tôi biết rõ về điều đó; rằng nếu tôi đăng gì đó và nó trở nên thu-hút, việc đó sẽ không khiến tôi thấy hạnh phúc, nhưng vẫn có một cái cảm giác như tôi đã đạt được thứ gì đó. Hoặc nếu tôi đăng mà không được mấy ai quan tâm, thì tôi sẽ rơi vào trạng thái, không phải là buồn, nhưng kiểu như ''Ồ, mình đã thất bại rồi chăng?'', kiểu vậy.

Greg: Thì, ý tôi là, đối với trường hợp của anh, việc cập nhật những dòng trạng thái là một phần công việc của anh nữa, nên nó sẽ có chiều kích khác, nhưng vẫn có giới hạn...

Dave: Và chúng ta lúc nào cũng bị thu hút bởi mấy tấm hình đồ ăn nữa, và việc đó thì chẳng có liên quan gì công việc. Greg: Vâng, cũng có lý. Vì cách suy nghĩ là ''chúng ta luôn tìm kiếm thứ tiếp theo làm ta thỏa mãn'' mà. Thực sự thì phần lớn thời gian ai cũng làm vậy. Câu hỏi đặt ra là: có điều-thay-thế được cho việc ấy không? Và điều-thay-thế phải trở nên thực tế về những việc mình muốn đạt được trong đời; phải lâu dài đối với những việc ấy; thực sự suy ngẫm về chúng, và những điều tương tự vậy. Tôi xin lấy một phản ví dụ của một triết lý đã làm tôi khá khó chịu, từ triết gia Auguste Comte, người sáng tạo ra khái niệm ''vị tha'' (altruism); rồi cả Peter Singer, một người theo chủ nghĩa vị tha và vẫn đang phát triển nó ngày nay: Cái lối suy nghĩ rằng khi bạn theo đuổi mọi thứ cho riêng mình, thì cũng như bạn đang chạy trên “guồng quay khoái lạc 8 ”. Bạn sẽ được khuây khỏa một chút, đạt được thứ mà bạn khát khao, như được no bụng hay được nếm thứ gì đó ngon ngọt, hoặc một chút rượu vang, hoặc đạt cực khoái. Bạn sẽ có cái cảm giác như vậy và thấy rằng nó thật tuyệt, và rồi nghĩ rằng đó là điều mà bạn phải làm cho bản thân. Nhưng sau đó thì cảm giác ấy lại tan biến đi và ngay lập tức bạn lại kiếm tìm thứ tiếp theo giúp mình thỏa mãn hoặc ít nhất thì khiến hàng xóm phải ghen tị. Luôn có một thứ khao khát rẻ tiền, nông cạn mà bạn luôn theo đuổi và khi bạn đạt được, lại cảm thấy không thỏa mãn vì chỉ vài giây sau nó đã tan biến rồi.

Gena: Và đó không phải là hạnh phúc Greg: Đúng thật là có nhiều người theo đuổi lối sống như vậy, nhưng Singer và Comte chỉ nghĩ rằng phương án khác duy nhất là phải sống vì người khác. Và rằng việc ấy, bằng cách nào đó, sẽ giúp bạn gặt hái được điều gì đó về mặt lâu dài. Nhưng mà thực ra thì triết lý ấy chỉ quan tâm tới việc giải thoát người khác khỏi sự thống khổ họ đang cảm thấy. Vì vậy, nếu bạn ban cho họ thứ ngược lại (niềm hạnh phúc) thì cũng chỉ có thể giúp họ thỏa mãn một chút, nhưng rồi sự tiêu giảm cơn đau ấy chỉ diễn ra trong vòng một phút giây ngắn ngủi. Sẽ luôn luôn có những người khác đang quằn quại trong sự thống khổ, vậy là bạn bị mắc kẹt trên “guồng- quay” quanh thế giới, cố gắng, như cậu bé dùng một ngón tay bịt lỗ hổng trong một con đê khổng lồ, hay đang cố gắng dán một miếng băng gạc lên mọi vết thương. Và cái triết lý ấy cho rằng lựa chọn duy nhất là biến thành một người đi vòng quanh thế giới, băng bó các vết thương và làm việc đấy hiệu quả nhất có thể; hoặc là ta sẽ trở thành một người luôn tìm kiếm một cơn phê ma tuý, hoặc thứ gì thấp kém tương tự. Gena: Đó là những lựa chọn thật đáng buồn. Greg: Tôi nghĩ triết lý này hoàn toàn bỏ qua những yếu tố thực sự mang lại ý nghĩa cuộc sống- tức việc tạo ra một mục tiêu mà từ đó tổng hợp thành điều cao hơn. Lúc đó, thứ làm bạn hạnh phúc không phải những liều dopamine nho nhỏ nữa. Chúng ta có dopamine và những chất hóa học, nhưng chúng hiện diện trong não để trao cho chúng ta khả năng biết trân trọng cuộc sống. Và nếu ta biết trật tự hóa và tái cấu trúc lại cuộc sống và làm gì đó mà ta ưa thích: sự nghiệp, vợ con, sở thích, ... nhưng phải trong mối tương quan với tổng thể, sau đó ta sẽ nhận ra những cảm giác thỏa mãn ấy khác với cảm giác ''đây là cú phê tiếp theo và tôi cần thứ gì đó để tiếp tục làm tôi thỏa mãn''. Thay vào đó sẽ là ''thêm một điều nữa phù hợp với cuộc đời đang đẹp tươi của tôi''. Tôi cho rằng đó là những điều thực sự đáng quý trong cuộc sống. Gena: Vâng, và đối với những gì mà anh Greg nói trước đó, tôi xin thêm vào một chút. Chúng ta không thể chối bỏ sự thật rằng ai cũng muốn có một nhận thức về cuộc sống; ai cũng cần phải có một chút lòng tự tôn nữa. Chúng ta cần phải cảm thấy mọi việc trong cuộc sống đang tiến triển ổn thỏa, và thảm họa không phải lúc nào cũng chực chờ ập đến. Và nếu chúng ta không tìm được lòng tự tôn và mục đích thật sự theo một cách rõ ràng và chính xác, thì chúng ta sẽ đạt được thứ gì đó rất “bề-ngoài”, hoặc việc được mọi người xung quanh tán thành, hoặc những lượt-thích dành cho các dòng trạng thái (tweets), hay việc tuân thủ lời răn của tín ngưỡng, hay bất cứ thứ gì như vậy. Nhưng chúng ta vẫn cần điều ấy từ một nguồn nào đó, và vì thế tôi nghĩ là phần lớn người lí trí, phần lớn chúng ta, ngay cả những người đang cố gắng, đang khao khát sống theo một cái tiêu chuẩn lý tưởng nào đó, hay những người có sẵn trong đầu suy nghĩ rằng “chẳng có chút tự tôn nào có thể đến từ người khác hay từ việc được họ ủng hộ cả;” luôn cảm thấy dù bị trói buộc về mặt cảm xúc đối với sự ủng hộ đó và dù khó, nhưng thói quen ấy vẫn có thể bị xóa bỏ. Dave: Vâng, có phải đó là lý do rằng việc nhân rộng những tư tưởng xoay quanh cá nhân (khi mà bạn không muốn áp đặt lên người khác) lại khó để thực hiện hơn. Vì mọi việc sẽ dễ hơn khi bạn bảo bạn có thể giải quyết mọi vấn đề của họ, hay rằng bạn sẽ hiến dâng cuộc đời phụng sự họ, hay tương tự, rằng chính phủ có thể sửa chữa mọi thứ. Nhưng nếu bạn bị ràng buộc với cái tư tưởng bạn chỉ nên sống cho bản thân, rồi thì Chính Phủ không nên làm bất kỳ thứ gì, người khác không nên giải quyết các vấn đề của bạn, thì, việc đấy có hơi khó hình dung đấy, nó sẽ không thể được tiếp nhận một cách dễ dàng như những triết lý khác. Greg: Vâng, tôi nghĩ điều đó khá đúng. Thậm chí, nếu không bàn đến khía cạnh chính phủ một cách cụ thể, thì vẫn còn đó cái suy nghĩ ''Nếu bạn sợ, nếu bạn cảm thấy mọi thứ không hiệu quả, thì hãy tìm một băng nhóm hay phe phái nào đó để bảo vệ bạn''. Rồi thậm chí nếu bạn thấy cuộc sống đang suôn sẻ, và bạn cũng chẳng có vấn đề về tâm lý hay thiếu thốn vật chất gì, nếu bạn thực sự ở trong một thế giới nơi mà các mối hiểm họa tiềm tàng xuất hiện từ người khác, như trong thể chế chính trị của chúng ta, nơi mà mọi người đã chia bè kéo phái sẵn luôn rồi, thì, bạn biết đó, để đạt được sự ủng hộ từ nhóm này hay nhóm khác (như là có nên có luật trên mạng để ủng hộ hoặc là Google hay là Netflix không, hoặc về việc ủng hộ kinh doanh tại gia của anh hay việc làm ăn của tôi? Vân vân;) và khi những thứ đó đang xảy ra (hoặc luật ủng hộ da đen hay trắng, đàn bà hay đàn ông) luôn có một cái cảm giác như thể ai đó đang bị công kích và người đó phải tham gia vào cuộc chiến chỉ để có thể gia nhập cái phe luôn sẵn sàng ủng hộ họ, và để chống trả lại những phe phái còn lại. Tôi nghĩ chúng ta đang chứng kiến khá nhiều hiện tượng này trong văn hoá và chính trị... Và nhằm nói rằng: ''Bạn phải rút lui. Bí quyết sống là phải biết rút lui khỏi những phe phái và bè cánh. Nếu bạn phải gia nhập một nhóm chỉ đề đối đầu với một ai đó thì cũng được thôi, nhưng mà cuộc sống này không phải về thứ tự cấp bậc trong một nhóm hay là một đảng phái chính trị nào cả. Quan trọng là bạn muốn cuộc đời bạn trở thành như thế nào để cố gắng tạo ra nó, và sau đó làm chính trị và văn hóa-điều bạn cần để bảo vệ, nói thẳng ra, là bảo vệ khả năng mưu cầu hạnh phúc, đúng chứ?” Mục đích của chính trị chủ yếu là để bảo vệ việc mưu cầu hạnh phúc. Nhưng bản thân việc ta muốn thực hiện điều ấy đã đặt tiền giả định rằng chúng ta là người khát khao hạnh phúc. Nếu quan sát kỹ, thì lý do tôi chọn Franklin thay cho Jefferson chính là do cuốn tự truyện của Franklin, cái đoạn ông ấy bày tỏ ý kiến về đức hạnh và việc cố gắng để đạt được những phẩm chất tốt, không đơn giản chỉ là việc không hãm hại đến người khác. Những phẩm chất ấy đều liên quan đến loại người mà ông ấy muốn trở thành. Ta đang phải chứng kiến cả một thế hệ luôn phải cảm thấy lo lắng về việc mưu cầu hạnh phúc của chính họ, và đó cũng là lý do vì sao họ đang đấu tranh cho một hệ thống chính trị có thể bảo vệ khả năng đó. Ta cũng rất dễ bị hút vào những cuộc tranh luận về chính trị để rồi hoàn toàn quên bẵng đi mục đích thực sự của chính trị.

Dave: Vâng, hai bạn có cảm thấy như mọi người bây giờ (vì hệ thống chính trị đang rối tung mù, rồi truyền thông và mọi thứ) đang ít hạnh phúc hơn không? Gena: Chà, tôi nghĩ đây là một câu hỏi dựa vào trải nghiệm cá nhân là chính, nên tôi chỉ có thể phỏng đoán, và tôi thì chưa đủ đại diện cho toàn thể dân số đâu. Tôi sẽ không ngạc nhiên vì có vài thứ chúng ta quá hiểu rồi... Ví dụ, sau khi Trump đắc cử, người ta ghi nhận một số gia tăng trong sự lo âu và trong các triệu chứng về sức khoẻ tâm lý. Giai đoạn hậu đắc cử của Trump có người tăng 15, đến 20 cân. Điều này tất nhiên xảy ra ở các cộng đồng theo Đảng Tự Do (liberal-minded), ở các làng ký túc xá đại học, nơi mà các nghiên cứu như thế này được thực hiện. Nhưng tôi nghĩ rằng, việc đó có khả năng. Tôi sẽ không sốc khi tìm ra được rằng sợ hãi đang trên đà gia tăng và sẽ có thêm nhiều thù hận; rằng cái cảm xúc đam mê và dũng cảm để mọi người sống tiếp đang giảm dần. Ai cũng có cảm giác rằng: ''Chúng ta đang bị kẹt vào một tình huống tồi tệ'' Greg: Cũng không hẳn, ý tôi là, không phải chỉ vì Trump đắc cử thì hiện tượng ấy xảy ra đâu. Trump và sự nổi tiếng của ông ta là sản phẩm của nền văn hóa. Chúng ta đang xem xét chính trị theo một cách nhất định và chúng ta hiện còn đang bị kẹt giữa một “đại dịch opioid9 ” (thuốc giảm đau có chất gây nghiện). Vì vậy, các ví dụ mà cô đã dẫn về những nghiên cứu được thực hiện ở những địa điểm mà người ta đang cảm thấy bất hạnh, đều thuộc một khu ký túc xá sinh viên của Đảng Tự Do (Liberal), do những giáo sư Tâm Lý Học ở đấy thực hiện trên học sinh của mình. Nhưng nếu ta nhìn vào nơi mà “đại dịch opioid” đang xảy ra thì đó lại là một bộ phận dân số khác. Tất nhiên, cũng có một số chỗ trùng lặp và ở một bộ phận dân số thuộc phe Bảo Thủ (Conservative) nữa. Vì vậy tôi nghĩ là chúng ta đang thấy có rất nhiều dấu hiệu của sự bất hạnh, đặc biệt là dạo gần đây. Còn vì sao nó lại như vậy vào giữa năm 2010 thay vì vào cuối thập niên 90 hay đầu năm 2000 thì tôi chịu. Đó là một câu hỏi khó mà tôi không trả lời được. Dave: Dù rằng cuối thập niên 90 có khá nhiều các ban nhạc Grunge10 nhưng tôi vẫn không biết mức độ hạnh phúc của mọi người lúc đó thế nào, nhưng... Vậy ở mức độ của sự tồn tại, nếu tôi hỏi hai bạn ý nghĩa của cuộc sống là gì, thì câu hỏi đặt ra là, có phải đây là nó không? Là sự mưu cầu hạnh phúc?

Gena: à, theo tôi, chính bản thân cuộc sống đã là ý nghĩa của cuộc sống rồi. Tôi không bịa ra đâu, tôi chỉ đang thuật lại một triết lý quen thuộc thôi. Nhưng tôi nghĩ hành trình kiếm tìm một ý nghĩa bên ngoài là một phần của “lưỡng cực phân đôi” mà chúng ta đang thảo luận, khi được dạy rằng phải tìm kiếm sự thừa nhận và mục đích cao cả hơn chính bản thân mình, hoặc là ở trong một địa hạt cao hơn, hay từ những người khác chứ không phải ở chính mình. Vì bằng cách nào, họ có cái mà chúng ta thiếu: những thấu hiểu sâu sắc tuyệt vời về những gì thật sự khiến cuộc sống có ý nghĩa. Nhưng tôi cho rằng, với tư cách là một người đã từng cố gắng hết sức để theo đuổi đam mê, và thực sự dốc hết sức lực để đạt được những mục tiêu mà tôi cho là có ý nghĩa, tôi cảm giác như thể tôi biết ý nghĩa đấy là gì. Nó không phải bất di bất dịch đâu, mà cứ như kiểu tôi đang cố trở thành một phiên bản tiến bộ hơn của tôi vậy. Như đã kể, tôi vẫn nhớ lúc tôi còn đang loay hoay với suy nghĩ về khởi cuộc của mình và hoàn toàn cảm thấy bất hạnh. Lúc đó tôi chỉ đang tìm kiếm một thứ gì đó để cuộc sống này ý nghĩa. Và những trường hợp đầu tiên, từ giả tưởng đến thực tế, mà tôi phát hiện ra chính là những thứ đã tạo nên con người này của tôi, khi mà tôi hiểu ra ''Chà, hóa ra đây là vẻ đẹp một con người đang phát triển hết tiềm năng sao? Và đó là vẻ đẹp của anh ấy, cô ấy, chị ấy, vậy còn mình thì sẽ trông thế nào nhỉ?'' Anh biết đấy, như “tôi đã biết gì về bản thân rồi? Và thứ gì có thể làm tôi khóc? Và những việc gì thực sự đáng thời gian và đáng mất ăn mất ngủ để thực hiện?” Chắc là, ý nghĩa cuộc sống của tôi là vậy đó.

Greg: Có một câu trong tác phẩm "Atlas Vươn Mình'' và các bài diễn văn của Rand nói về Tam giá trị, vốn là phương tiện để nhận thức được giá trị tối thượng của cuộc sống, và cũng là của lý lẽ, mục đích và lòng tự tôn trong cuộc sống. Và rồi bà ấy giải thích một chút về cả ba thứ. Những điều bà ấy nói về ''mục đích sống'' luôn gây ấn tượng mạnh với tôi vì chúng rất gợi suy. Bà ấy lý luận rằng ta phải luôn biết xem trọng các lý lẽ như thể chúng là những công cụ sinh tồn; xem những mục đích như thể chúng là sự lựa chọn niềm hạnh phúc của ta, và chúng cũng chính là công cụ để đạt được hạnh phúc. Cái suy nghĩ ấy, dù rằng nó chen ngang vào mục đích của hạnh phúc, lại là sự lựa chọn hạnh phúc của chính anh. Và theo nghĩa mà tôi hiểu thì không phải là anh đang chọn giữa hạnh phúc hay hài lòng với thứ gì đó lâu bền, dù điều đấy cũng quan trọng. Nhưng mà, niềm hạnh phúc của anh sẽ khác của tôi, khác của Gena, khác của những người đang xem chương trình. Anh phải chọn một hạnh phúc nào đó, chọn một cuộc sống của sự thành công, anh rồi sẽ có thể tham gia vào một quá trình gặt hái thành quả, khi anh nhận biết được rằng mình đang tạo ra các thành quả ấy, và rằng anh thấy cái cách mà các giá trị đang cộng hưởng vào cuộc đời của anh. Và rồi có hàng triệu những kiếp đời khác của anh mà anh cũng có thể làm tương tự, như thể rằng có hàng vô tận những giai điệu anh có thể viết lên. Nhưng anh chỉ có thể chọn một mà thôi, anh phải viết một giai điệu và anh chỉ có thể chọn một. Gena: Và không phải cái gì cũng được, đúng không? Vì nó phải có những mục tiêu khách quan nhất định.

Greg: Nó phải có một cấu trúc nhất định, đúng vậy. Anh phải tổ chức, sắp xếp để nó trở thành thứ gì đó mà anh có thể đạt được, đúng chứ? Và khi tôi nghĩ về ý nghĩa của cuộc sống, tôi nghĩ đến ý nghĩa của một cuộc sống cụ thể, của cuộc đời anh, của cuộc đời tôi. Không nhất thiết là một ý nghĩa cao siêu vũ trụ mà chúng ta cùng có chung. Và ý nghĩa cuộc sống, tôi nghĩ, chính là niềm hạnh phúc mà ta chọn để theo đuổi, và điều đó sẽ khác đối với mỗi cá nhân chúng ta, nhưng sẽ có những điểm cấu trúc cơ bản giống nhau, và tôi nghĩ mục đích chính của triết học (ít nhất thì theo triết học Khách Quan của Rand) là cho ta những nguyên lý dẫn đường; nếu làm theo, ta có thể quan sát được cách sống nào khiến ta trở nên hạnh phúc như vậy.

Dave: Vậy thì đó có phải là cách mà chúng ta đạt được lòng tự tôn không? Bằng cách quyết định sẽ sống một cuộc sống trọn vẹn? Có phải đó là nguồn gốc của lòng tự tôn? Vậy chẳng phải là ta, kiểu như, phải chọn cái đó trước? Gena: Tôi nghĩ rằng có tác động qua lại. Thành thực mà nói, vì tôi nghĩ ta cần một sự nhận thức sơ bộ rằng ít nhất ta có thể thử nghiệm mọi thứ. Anh biết đấy, ít nhất thì vẫn tồn tại khả năng rằng cuối cùng ta cũng sẽ phát hiện một thứ gì đó mang lại niềm vui cho cuộc sống của ta và rằng công sức mà ta bỏ ra cũng xứng đáng, dù chỉ là những bước khởi đầu.

Dave: Ý cô là như một nụ hoa sao? Gena: Vâng, tôi thích so sánh đấy. Ta cần một cái nụ chưa nở của lòng tự tôn. Và tôi nghĩ rằng đó là cái mà đa số mọi người, nếu được nuôi dạy trong một môi trường của tình thương, sự ủng hộ và có một cuộc sống suôn sẻ, thì trạng thái tự nhiên của mọi người sẽ là, anh biết đấy, kiểu như một đứa con nít, đang cố học hỏi những kỹ năng mới mẻ mỗi ngày trôi qua và đang gắng mình tập đi. Rồi sau đó, nó biết đi và nghĩ đó là một thành tựu thật vĩ đại tại thời điểm ấy của đời người nhỏ bé của nó. Rồi nó sẽ luôn tìm kiếm thêm nhiều thứ vừa lạ lẫm, vừa thú vị, và muốn biết thêm thật nhiều điều khác để thắt chặt mối gắn kết với phụ mẫu của nó,... Việc ấy khá là tự nhiên đấy, tôi nghĩ vậy, trừ khi bằng cách nào đó bị ngăn cản hay trừ phi ta được dạy những thứ xấu xa hay có ai đó đang cố ý cản trở ta. Rất đỗi tự nhiên khi ta bắt đầu từ rất sớm với một hiểu biết ngầm rằng ''có những thứ ngoài đó tôi khát khao và có khả năng đạt được nếu tôi thực sự cố gắng, và nếu tôi phạm lỗi thì cũng chẳng sao vì tôi luôn có thể sửa chữa và học hỏi từ những lỗi lầm ấy''. Và để có được cách nhìn ấy thì, ít nhất, ta phải phát triển tới mức biết cách sắp xếp mấy khối hộp, hay biết đòi sữa mẹ, đúng không? Rồi khi ta lớn lên, nó trở thành mục đích mà ta hằng theo đuổi. Và cái thách thức, cái tâm lý phức tạp của việc như : ''Rồi, mình muốn trở thành bác sĩ phẫu thuật, vậy là mình phải vào được trường y và học tất cả những thứ này'' Nhưng có chắc không,... Anh biết đấy, nó trở nên phức tạp hơn và sẽ có nhiều thứ chúng ta có thể làm sai hơn, không nhất thiết phải là những việc chúng ta làm, mà có thể là cách ta tự suy ngẫm về bản thân và các tiêu chuẩn chúng ta tự đặt ra khi có quá nhiều thứ...Rồi còn khả năng người ta gieo rắc vào đầu chúng ta cách để trở thành bác sĩ phẫu thuật giỏi nhất, như là phải tiếp cận công việc này một cách bác ái, mà không nhất thiết phải thấy khổ cực hay chán nản, hay cách làm việc suốt 24 tiếng mà không ngủ. Vì đó chính là những gì mà những bác sĩ phẫu thuật giỏi nhất làm. Hoặc đỗ vào Harvard vì Harvard có danh tiếng tốt nhất, dù rằng giảng dạy thì chưa chắc. Hàng đống thứ để ta có thể làm sai, nhưng tôi vẫn cho rằng, theo một cách không ngừng nghỉ, lòng tự tôn vừa khích lệ vừa thúc đẩy chúng ta nỗ lực, và nó cũng là kết quả tạo ra từ chính quá trình cố gắng ấy.

Dave: Đó thực sự là một câu trả lời khá là hoàn chỉnh đấy.

Greg: Đúng vậy.

Dave: Vậy tôi sẽ hỏi một câu cuối để ta có thể kết thúc buổi hôm nay nhé: nếu ai đó đang xem chương trình này và họ đang cảm thấy thích thú với triết lý của một ai đó, hay họ chỉ đang cố tổng hợp lại thành một điều gì đó hoàn chỉnh, và hai bạn phải cho họ lời khuyên đối với những bước đi đầu tiên ấy, thì lời khuyên đó sẽ là gì?

Greg: Tôi sẽ nói rằng, hãy nghĩ về việc... nghĩ về sự thật rằng bạn chỉ còn từng ấy năm để sống thôi, và rằng đây là cuộc đời của chính bạn và về những việc tạo nên đời mình. Hãy thực sự dành thời gian suy nghĩ về việc đó, đồng thời hãy nghĩ liệu đó có phải là trường hợp rằng điều-gì-đó khi thực sự nghĩ đến nó bạn sẽ nghĩ rằng: ''Ừ, tôi muốn nó, tôi muốn tìm hiểu cách thực hiện nó, tôi muốn, tôi khát khao để biến đời tôi thành tốt nhất có thể. Vậy mà thật lạ kỳ là khi tôi sống, tôi không nghe ai nói rằng đó là điều tốt, một điều quan trọng. Tôi chẳng nghe ai khuyên bảo phải thực hiện nó như thế nào và rằng tôi muốn có thêm sự ủng hộ để làm việc đó''. Và nếu câu trả lời đối với lối suy nghĩ đó là ''Vâng, tôi muốn nó'', thì một điều tuyệt vời họ nên làm là đọc các tác phẩm như ''Suối Nguồn'' (The Fountainhead), Atlas Vươn Mình (Atlas Shrugged) hoặc thậm chí là cuốn ''Đức hạnh của tính Ích Kỷ'' (The Virtues of Selfishness).

Gena: Vâng, tôi xin bổ sung thêm một chút: tôi sẽ tự hỏi bản thân rằng ''Đã có bao giờ tôi từng tôn trọng thứ gì đó thực sự chưa?''. Bất kể là cho người tôi ngưỡng mộ, hay cho một ý tưởng nào đó, hay chỉ cho bản thân tôi vì đã sống theo những quy tắc mà tôi cho là quan trọng. Kiểu như, tôi có thể xoáy vào sự trung thực, vào năng lượng và vào sự dũng cảm ấy? Vì đó là một trận chiến khá là khốc liệt để có thể xác định và phát hiện những tiền giả định xấu xa mà chúng ta đã được học từ nền văn hóa, và để thực sự đi trên con đường đầy chông gai mà sẽ cho chúng ta thứ mà chúng ta hằng ao ước, và làm vậy để như thể tìm nguồn cảm hứng. Và tôi nghĩ rằng đọc những tác phẩm đó và nói chuyện với những người trong các buổi tọa đàm như vầy cũng là một cách, nhưng phải thật sự đào sâu và tìm hiểu khi nào chúng ta được truyền cảm hứng một cách chân thực nhất.

Dave: Chà, vậy thì với lời khuyên đó, nếu các bạn cảm thấy thích thú với những triết lý này, thì đây chỉ là một trong sáu video của các buổi tọa đàm mà chúng tôi đang thực hiện với các nhà Khách Quan Chủ Nghĩa trên kênh ARI (Ayn Rand Institute). Một trong các video đó, video đầu tiên sẽ được đăng trên kênh The Rubin Report và chúng tôi sẽ có danh sách các liên kết đến các video ấy ở phần mô tả.

Nguồn: ReasonVN