Tự do lựa chọn: Một bản tuyên ngôn cá nhân - Chương 5: Sinh ra bình đẳng (Phần 2)
AI ƯA THÍCH BÌNH ĐẲNG VỀ KẾT QUẢ?
Mục tiêu bình đẳng về kết quả chỉ nhận được rất ít sự ủng hộ dù đã gần như trở thành một niềm tin tôn giáo trong giới trí thức, và được nhấn mạnh trong các bài phát biểu của các chính trị gia và lời mở đầu trong các bộ luật. Những phát biểu ấy trái ngược với hành vi của chính phủ, của những nhà trí thức ủng hộ mạnh mẽ nhất cho quan điểm bình quân chủ nghĩa, và của cả phần đông công chúng.
Đối với chính phủ, một ví dụ rõ ràng là chính sách với xổ số và đánh bạc. Bang New York, và đặc biệt là thành phố New York, được biết đến rộng rãi và chính xác là một thành trì của quan điểm chủ nghĩa bình quân. Dẫu vậy, chính quyền bang New York vẫn tổ chức các chương trình quay xổ số và cung cấp các cơ sở cá cược ngoài đường đua. Chính quyền quảng cáo mạnh mẽ để khuyến khích công dân mua vé số và đặt cược vào các đường đua – nhằm mục đích mang lại một khoản lợi nhuận khổng lồ cho chính quyền. Đồng thời, Chính quyền Bang lại tìm mọi cách cấm đoán các trò chơi “số đề”, vốn dĩ đưa ra tỷ lệ thắng cao hơn so với xổ số của chính quyền (đặc biệt khi tính đến cả khả năng dễ dàng trốn được thuế khi trúng thưởng). Vương quốc Anh, một thành trì, nếu không muốn nói là nơi khởi nguồn của tư tưởng bình quân chủ nghĩa, cho phép các câu lạc bộ cờ bạc tư nhân và cá cược đua ngựa và các sự kiện thể thao khác hoạt động hợp pháp. Thực sự, cá cược là một trò tiêu khiển quốc gia và là một nguồn thu nhập lớn của chính phủ.
Đối với giới trí thức, bằng chứng rõ ràng nhất là sự thất bại của họ trong việc thực hành những gì họ rao giảng. Bình đẳng về kết quả có thể được thực hiện theo phương thức tự thân (do-it-yourself). Trước tiên, hãy xác định chính xác xem bạn coi bình đẳng là gì. Bạn có muốn đạt được sự bình đẳng trong nước Mỹ? Trong một nhóm các quốc gia nhất định? Hay trên toàn thế giới? Bình đẳng được đánh giá dựa trên thu nhập bình quân đầu người? Hay bình quân theo gia đình? Theo năm? Theo thập kỷ? Hay theo đời người? Thu nhập chỉ tính các khoản thu bằng tiền? Hay bao gồm cả những khoản phi tiền tệ như giá trị ngôi nhà sở hữu quy ra tiền thuê; thực phẩm tự nuôi trồng để sử dụng; dịch vụ do các thành viên trong gia đình không làm công ăn lương cung cấp, chẳng hạn người nội trợ? Những lợi thế và bất lợi về thế chất và trí tuệ sẽ được tính đến như thế nào?
Bất kể bạn quyết định những vấn đề này như thế nào, nếu là người theo chủ nghĩa bình quân, bạn có thể ước tính mức thu nhập bằng tiền như thế nào thì phù hợp với quan niệm về bình đẳng của mình. Nếu thu nhập thực tế của bạn cao hơn mức đó, bạn có thể giữ lại số tiền ở mức đó và phân phối phần còn lại cho những người có thu nhập thấp hơn mức đó. Nếu tiêu chí của bạn bao gồm toàn thế giới - như hầu hết các tuyên bố về chủ nghĩa bình quân gợi ý - thì một con số khoảng 200 đô la Mỹ một năm (theo giá năm 1979) cho mỗi người sẽ là mức tương ứng với quan niệm về bình đẳng ngầm định trong hầu hết các tuyên bố về chủ nghĩa bình quân. Đó là mức gần bằng mức thu nhập bình quân đầu người trên toàn thế giới.
Nhóm người mà Irving Kristol gọi là “tầng lớp mới” – bao gồm các quan chức chính phủ, học giả có những nghiên cứu được tài trợ từ các quỹ của chính phủ hay những người làm việc trong các “think-tank” được chính phủ tài trợ, nhân viên của nhiều tổ chức được gọi là “vì lợi ích chung” hay “thúc đẩy chính sách công”, nhà báo hay những người khác trong ngành truyền thông – là những người nhiệt thành nhất trong việc thuyết giảng học thuyết về bình đẳng. Tuy nhiên, họ lại khiến chúng ta nhớ đến một câu nói cũ, dù không công bằng, về người Quaker: "Họ đến Thế giới Mới để làm điều tốt, và cuối cùng lại kiếm được rất tốt cho bản thân." Các thành viên của tầng lớp mới này nói chung là những người được trả lương cao nhất trong cộng đồng. Và đối với nhiều người trong số họ, việc rao giảng về bình đẳng và thúc đẩy hoặc triển khai văn bản pháp luật liên quan đã chứng minh là một phương tiện hiệu quả để đạt được mức thu nhập cao như vậy. Tất cả chúng ta đều dễ dàng đồng nhất lợi ích cá nhân với lợi ích của cộng đồng.
Dĩ nhiên, một người theo chủ nghĩa bình quân có thể phản bác lại rằng ông ta chỉ là một giọt nước trong đại dương, rằng ông ta sẵn sàng phân phối lại phần thu nhập vượt quá mức thu nhập bình đẳng mà ông ta quan niệm nếu mọi người khác cũng bị buộc phải làm như vậy. Ở một cấp độ, lập luận rằng sự cưỡng chế sẽ làm thay đổi vấn đề là sai - ngay cả khi mọi người khác đều làm như vậy, thì sự đóng góp cụ thể của ông ấy cho thu nhập của người khác vẫn chỉ như muối bỏ bể. Đóng góp của cá nhân ông ta sẽ vẫn vậy dù ông là người đóng góp duy nhất hay là một trong số hàng triệu người đóng góp. Thực ra thì, khoản đóng góp sẽ có giá trị hơn khi ông ấy có thể nhắm mục tiêu đóng góp của mình đến những người túng quẫn nhất trong số những người ông coi là đối tượng phù hợp để nhận. Ở một cấp độ khác, sự cưỡng chế sẽ thay đổi vấn đề một cách triệt để: kiểu xã hội lẽ ra sẽ xuất hiện nếu các hành vi tái phân phối này là tự nguyện sẽ trở nên hoàn toàn khác; và theo tiêu chuẩn của chúng ta, kiểu xã hội lẽ ra sẽ xuất hiện đó hoàn toàn tốt hơn so với kiểu xã hội sẽ xuất hiện dưới chế độ tái phân phối bắt buộc.
Những người tin rằng một xã hội bình đẳng bằng biện pháp cưỡng chế vẫn tốt đẹp hơn cũng có thể thực hành những gì họ rao giảng. Họ có thể tham gia vào một trong nhiều khu công xã ở đất nước này và các nơi khác, hoặc thành lập những khu mới. Và, tất nhiên, điều này hoàn toàn nhất quán với niềm tin vào bình đẳng cá nhân hoặc bình đẳng về cơ hội và tự do theo nghĩa bất kỳ nhóm cá nhân nào mong muốn sống theo triết lý đó đều được tự do làm như vậy. Luận điểm của chúng tôi là: sự ủng hộ bình đẳng về kết quả chỉ là lý thuyết suông; luận điểm này được củng cố mạnh mẽ từ thực tế chỉ có một số ít người mong muốn tham gia vào các khu công xã như vậy và khả năng tồn tại của các khu công xã đã được thành lập là rất mong manh.
Những người theo chủ nghĩa bình quân ở Mỹ có thể phản bác lại rằng số lượng công xã ít và sự mong manh của chúng phản ánh sự khinh thường mà một xã hội “vốn chủ nghĩa” áp đặt lên các cộng đồng như vậy, và hệ quả là sự phân biệt đối xử mà họ phải chịu. Điều đó có lẽ đúng với Mỹ, nhưng như Robert Nozick đã chỉ ra, có một quốc gia mà điều đó không đúng, nơi mà ngược lại, các cộng đồng đánh giá cao và coi trọng triết lý bình quân chủ nghĩa. Đó là Israel. Kibbutz (khu định cư tự trị của người Do Thái) đóng vai trò quan trọng trong thời kỳ định cư ban đầu của người Do Thái ở Palestine và tiếp tục đóng vai trò quan trọng ở Israel khi trở thành một quốc gia. Tỉ lệ lãnh đạo nhà nước Israsel có xuất thân từ các kibbutz vượt không tương xứng với tỷ lệ dân số tại các kibbutz. Thay vì là nguồn gốc của sự bất hoà, thành viên của các kibbutz được đánh giá cao và có tiếng nói. Mọi người đều tự do gia nhập hay rời lui khỏi một kibbutz nào đó, và các kibbutz là những tổ chức xã hội có sức sống. Tuy thế, chưa bao giờ, kể cả ngày nay, có nhiều hơn 5 phần trăm người Do Thái ở Israel lựa chọn trở thành thành viên của một kibbutz. Tỷ lệ phần trăm đó có thể được coi là một ước tính chặn trên của phần những người tự nguyện chọn một hệ thống áp đặt bình đẳng về kết quả thay vì là một hệ thống được đặc trưng bởi bất bình đẳng, đa dạng và cơ hội.
Quan điểm của công chúng về thuế thu nhập lũy tiến còn đa dạng hơn. Những cuộc trưng cầu dân ý gần đây về việc ban hành thuế thu nhập lũy tiến cấp tiểu bang ở một số tiểu bang chưa áp dụng, và tăng mức lũy tiến ở các tiểu bang khác, nhìn chung đã thất bại. Mặt khác, thuế thu nhập liên bang lại được áp dụng theo chế độ lũy tiến cao, ít nhất là trên giấy tờ. Tuy nhiên, hệ thống này cũng chứa đựng một số lượng lớn các điều khoản ("lỗ hổng") làm giảm đáng kể mức độ lũy tiến trong thực tế. Điều này cho thấy, công chúng chí ít vẫn chấp nhận đánh thuế tái phân phối ở mức độ vừa phải.
Tuy nhiên, chúng tôi xin mạo muội gợi ý là sự nổi tiếng của Reno, Las Vegas và giờ là Atlantic City cũng là một dấu hiệu đáng tin cậy về sở thích của công chúng, không kém gì thuế thu nhập liên bang, các bài xã luận trên tờ New York Times và Washington Post, và các trang của New York Review of Books.
NHỮNG HỆ QUẢ CỦA CÁC CHÍNH SÁCH BÌNH QUÂN CHỦ NGHĨA
Trong quá trình xây dựng chính sách của mình, chúng ta có thể học hỏi từ kinh nghiệm của các nước phương Tây, những quốc gia có chung nền tảng trí thức và văn hóa với chúng ta, và là cội nguồn của nhiều giá trị mà chúng ta theo đuổi. Có lẽ ví dụ điển hình nhất là nước Anh, nơi đã tiên phong theo đuổi bình đẳng về cơ hội trong thế kỷ 19 và cũng tiên phong trong thế kỷ 20 hướng tới bình đẳng về kết quả.
Kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ II, chính sách nội địa của Anh Quốc bị chi phối bởi nỗ lực tìm kiếm sự bình đẳng lớn hơn về kết quả. Hàng loạt các biện pháp được đưa ra nhằm mục đích lấy của người giàu chia cho người nghèo. Thuế thu nhập tăng lên đến mức cao nhất là 98% đối với thu nhập từ tài sản và 83% đối với thu nhập từ lao động, bên cạnh đó là các loại thuế thừa kế ngày càng nặng nề. Các dịch vụ y tế, nhà ở và phúc lợi xã hội do nhà nước cung cấp được mở rộng đáng kể, cùng với các khoản thanh toán cho người thất nghiệp và người cao tuổi. Thật không may, kết quả lại rất khác so với mong đợi của những người vốn dĩ phẫn nộ một cách chính đáng về cấu trúc giai cấp thống trị nước Anh hàng thế kỷ. Đã có một sự tái phân phối tài sản rộng lớn, nhưng kết quả cuối cùng không phải là một sự phân phối công bằng.
Thay vào đó, các nhóm đặc quyền mới đã được tạo ra để thay thế hoặc bổ sung cho những nhóm cũ: giới công nhân viên chức, an toàn trong công việc, được bảo vệ khỏi lạm phát cả khi làm việc và khi nghỉ hưu; giới công đoàn, tự xưng là đại diện cho những người lao động nghèo khổ nhất nhưng thực tế lại bao gồm những người lao động được trả lương cao nhất trên đất nước - những quý tộc của phong trào lao động; và những triệu phú mới - những người khôn ngoan nhất trong việc tìm cách lách luật, các quy tắc, các quy định tuôn ra từ Quốc hội và bộ máy quan liêu, những người đã tìm ra cách trốn thuế thu nhập và chuyển tài sản ra nước ngoài, ngoài tầm với của các nhân viên thuế vụ. Một sự xáo trộn thu nhập và của cải rộng lớn; đúng vậy, nhưng bình đẳng hơn thì hầu như không.
Nỗ lực hướng tới bình đẳng ở Anh đã thất bại, không phải vì những biện pháp sai lầm được áp dụng - dù rằng chắc chắn có một số sai lầm; không phải vì chúng được quản lý kém - dù rằng chắc chắn cũng có sai sót; không phải vì những người không phù hợp được giao nhiệm vụ - dù rằng chắc chắn là có người như vậy. Nỗ lực hướng tới bình đẳng thất bại vì một lý do cơ bản hơn nhiều. Nó đi ngược lại một trong những bản năng cơ bản nhất của con người. Theo Adam Smith,[đó là] "Nỗ lực nhất quán, kiên định và không ngừng nghỉ của mọi người nhằm cải thiện điều kiện sống của mình" - và, có thể là, để cải thiện điều kiện sống của con cái họ và con cháu họ. Tất nhiên, Smith hiểu "điều kiện sống" không chỉ đơn thuần là vật chất sung túc, mặc dù đó chắc chắn là một yếu tố. Ông ấy có một khái niệm rộng hơn nhiều, bao trùm tất cả những giá trị mà con người dùng để đánh giá thành công của họ - đặc biệt là các giá trị xã hội đã dẫn đến sự tuôn trào của các hoạt động từ thiện trong thế kỷ 19.
Khi luật pháp can thiệp vào việc người dân theo đuổi những giá trị của bản thân, họ sẽ cố gắng tìm cách lách luật. Họ sẽ trốn tránh luật, họ sẽ vi phạm luật, hoặc họ sẽ rời khỏi đất nước. Rất ít người trong chúng ta tin vào một bộ quy tắc đạo đức biện hộ cho việc ép buộc mọi người phải từ bỏ phần lớn những gì họ làm ra để chỉ trả cho những người họ không quen biết vì những mục đích họ có thể không tán thành. Khi luật pháp mâu thuẫn với những gì hầu hết mọi người coi là đạo đức và đúng đắn, họ sẽ vi phạm luật - bất kể luật pháp đó được ban hành vì một lý tưởng cao đẹp như bình đẳng hay vì lợi ích trần trụi của một nhóm người này mà gây thiệt hại cho nhóm người khác. Chỉ có nỗi sợ bị trừng phạt, chứ không phải ý thức về công lý và đạo đức, mới khiến mọi người tuân thủ luật pháp.
Khi mọi người bắt đầu vi phạm một số đạo luật, thì việc thiếu tôn trọng luật pháp chắc chắn sẽ lan sang tất cả các luật, ngay cả những luật mà mọi người đều coi là đạo đức và đúng đắn như luật chống lại bạo lực, trộm cắp và phá hoại tài sản. Dù có khó tin đến đâu, sự gia tăng tội phạm nghiêm trọng ở Anh trong những thập kỷ gần đây rất có thể là một hậu quả của việc theo đuổi bình đẳng.
Thêm nữa, công cuộc theo đuổi bình đẳng đó đã khiến một số công dân tài năng, được đào tạo tốt nhất và năng động nhất rời bỏ nước Anh; làn sóng di cư này mang lại lợi ích to lớn cho Mỹ và các quốc gia khác, những quốc gia đã trao cho họ cơ hội lớn hơn để sử dụng tài năng của mình vì lợi ích của bản thân. Cuối cùng, ai có thể nghi ngờ tác động của việc theo đuổi bình đẳng đối với hiệu quả và năng suất? Chắc chắn là như vậy, đó là một trong những lý do chính khiến tăng trưởng kinh tế ở Vương quốc Anh tụt hậu so với các nước láng giềng châu lục, Mỹ, Nhật Bản và các quốc gia khác trong vài thập kỷ qua.
Ở Mỹ, chúng ta chưa đi xa như Anh trong việc thúc đẩy mục tiêu bình đẳng về kết quả. Dẫu thế thì, nhiều hệ quả tương tự vẫn có thể thấy rõ ràng - từ việc các biện pháp bình quân chủ nghĩa thất bại trong việc đạt được mục tiêu của chúng, đến việc phân chia lại của cải chẳng thể coi là công bằng theo bất kỳ tiêu chuẩn nào, đến sự gia tăng tội phạm, và đến tác động đáng buồn đến hiệu quả và năng suất lao động.
CHỦ NGHĨA TƯ BẢN VÀ BÌNH ĐẲNG
Ở khắp mọi nơi trên thế giới đều tồn tại những bất công nghiêm trọng về thu nhập và của cải. Điều này khiến nhiều người trong chúng ta cảm thấy khó chịu. Thật khó để không bị xúc động trước sự đối lập giữa cuộc sống xa hoa của một số người và cảnh nghèo khổ triền miên mà những người khác phải chịu đựng.
Trong thế kỷ vừa qua, một câu chuyện huyễn tưởng đã được nhóm lên cho rằng chủ nghĩa tư bản dựa trên thị trường tự do - hay bình đẳng cơ hội theo cách chúng ta hiểu thuật ngữ này - làm gia tăng những bất bình đẳng đó, rằng đó là một hệ thống mà người giàu bóc lột người nghèo.
Không gì có thể khác xa sự thật hơn thế. . Bất kì ở đâu thị trường tự do được phép hoạt động, bất kì ở đâu việc tiếp cận bình đẳng về cơ hội tồn tại, thì người dân bình thường đều có thể đạt được mức sống mà trước đây chưa từng dám mơ tới. Không ở đâu khoảng cách giữa người giàu và người nghèo trở nên nới rộng hơn, không ở đâu người giàu càng giàu hơn và người nghèo càng nghèo đi như ở trong những xã hội không cho phép thị trường tự do vận hành. Điều đó đúng với các xã hội phong kiến như châu Âu thời Trung cổ, Ấn Độ trước độc lập và phần lớn Nam Mỹ hiện đại, nơi địa vị thừa kế quyết định vị trí xã hội. Điều đó cũng đúng với các xã hội táp dụng kế hoạch hoá tập trung như Nga, Trung Quốc hoặc Ấn Độ kể từ khi độc lập, nơi việc tiếp cận các nấc thang quyền lực nhà nước quyết định vị trí xã hội. Nó thậm chí còn đúng hơn ngay cả khi việc hoạch định tập trung được áp dụng nhân danh bình đẳng, như ở cả ba quốc gia này.
Nước Nga giống như một đất nước chia thành hai giai cấp: một nhóm nhỏ tầng lớp thượng lưu đặc quyền gồm các công nhân viên chức trong bộ máy chính quyền, quan chức Đảng Cộng sản, và giới kỹ trị; và một khối dân chúng khổng lồ sống chẳng hơn gì ông bà cụ kị của họ. Tầng lớp thượng lưu được hưởng quyền đến các cửa hàng đặc biệt, gửi con cháu đến các trường chuyên lớp chọn và mua sắp đủ loại đồ xa xỉ; quần chúng chỉ được hưởng những thứ thiết yếu cơ bản. Chúng tôi nhớ đã hỏi một hướng dẫn viên du lịch ở Moscow về giá của một chiếc ô tô lớn mà chúng tôi nhìn thấy và được trả lời, "Ồ, chúng không được bán; chúng chỉ dành cho Bộ Chính trị." Nhiều cuốn sách gần đây của các nhà báo Mỹ đã ghi chép chi tiết về sự đối lập giữa cuộc sống xa hoa của tầng lớp thượng lưu và cảnh nghèo khổ của quần chúng. Ngay cả ở những chi tiết đơn giản hơn cũng đáng chú ý, như so với một nhà máy ở Hoa Kỳ, trong một nhà máy của Nga, mức lương trung bình của một quản đốc cao gấp nhiều lần mức lương trung bình của một công nhân bình thường bất kể anh ta có xứng đáng được hưởng điều đó hay không. Xét cho cùng, một quản đốc người Mỹ chỉ phải lo bị đuổi việc; còn một quản đốc người Nga còn phải lo đến bị tử hình.
Trung Quốc cũng là một quốc gia có sự chênh lệch thu nhập lớn - giữa những người có quyền lực chính trị và những người còn lại; giữa thành thị và nông thôn; giữa một số công nhân thành phố với những công nhân ở nơi khác. Một học giả uyên thâm về Trung Quốc viết rằng "sự bất bình đẳng giữa các vùng giàu nghèo ở Trung Quốc vào năm 1957 còn nghiêm trọng hơn bất kỳ quốc gia lớn nào trên thế giới, ngoại trừ có lẽ là Brazil." Ông ấy trích dẫn một học giả khác phát biểu, "Những ví dụ này cho thấy cơ cấu lương trong lĩnh vực công nghiệp của Trung Quốc không bình đẳng hơn đáng kể so với các quốc gia khác." Và ông ấy kết luận bài phân tích về bình đẳng ở Trung Quốc, "Thu nhập của Trung Quốc được phân phối đồng đều như thế nào ngày nay? Chắc chắn, nó sẽ không đồng đều bằng Đài Loan hay Hàn Quốc. . . . Tuy vậy, phân phối thu nhập ở Trung Quốc rõ ràng đồng đều hơn so với Brazil hoặc Nam Mỹ. . . . Chúng ta phải kết luận rằng Trung Quốc còn xa mới đạt đến một xã hội hoàn toàn bình đẳng. Thực tế, mức chênh lệch thu nhập ở Trung Quốc có thể còn lớn hơn đáng kể so với một số quốc gia thường được gán mác là có giới tinh hoa ‘phát xít’ và quần chúng bị bóc lột."11
Tiến bộ công nghiệp, cải tiến máy móc, tất cả những điều kỳ diệu vĩ đại của thời đại hiện đại ít có ý nghĩa đối với người giàu có. Người giàu thời Hy Lạp cổ đại sẽ chẳng được hưởng lợi gì nhiều từ hệ thống cấp nước hiện đại: những người hầu vội vã chạy xách nước thay thế cho nước chảy. Khi còn chưa có truyền hình và radio, các quý tộc La Mã có thể thưởng thức những nhạc sĩ và diễn viên hàng đầu ngay tại nhà của họ, có thể có những nghệ sĩ hàng đầu hầu cận tại gia. Quần áo may sẵn, siêu thị - tất cả những thứ này và nhiều tiến bộ hiện đại khác sẽ chẳng góp thêm được nhiều vào cuộc sống của họ. Họ có lẽ sẽ chào đón những cải tiến về giao thông vận tải và y tế, nhưng với những khía cạnh khác, những thành tựu vĩ đại của chủ nghĩa tư bản phương Tây chủ yếu mang lại lợi ích cho người dân bình thường. Những thành tựu này đã mang lại cho dân chúng những tiện nghi và dịch vụ trước đây chỉ dành riêng cho giới giàu có và quyền lực.
Vào năm 1848, John Stuart Mill viết: "Cho đến nay, điều đáng nghi ngờ là liệu có phải tất cả các phát minh cơ khí đều làm giảm bớt gánh nặng lao động hàng ngày của bất kỳ con người nào hay chưa. Chúng đã khiến cho đa phần người dân tiếp tục sống một cuộc sống lầm than như địa ngục, nhưng cũng khiến ngày càng nhiều nhà sản xuất và những đồng loại khác trở lên giàu có. Chúng làm gia tăng tiện nghi cho tầng lớp trung lưu. Nhưng chúng vẫn chưa tạo ra những thay đổi lớn lao trong vận mệnh con người, điều vốn dĩ thuộc về bản chất và sự hứa hẹn đạt được ở thì tương lai của chúng."12
Ngày nay có lẽ chẳng ai còn nói như vậy. Đi từ đầu này tới đầu kia của thế giới những nước công nghiệp hoá, gần như những người duy nhất bạn còn thấy tham gia vào những công việc lao động chân tay nặng nhọc là những người đang làm điều đó vì mục đích thể thao. Để tìm những người mà công việc hàng ngày không được nhẹ bớt nhờ phát minh cơ khí, bạn phải đến thế giới phi tư bản: Nga, Trung Quốc, Ấn Độ hoặc Bangladesh, một số vùng của Nam Tư; hoặc đến các nước tư bản lạc hậu hơn - ở Châu Phi, Trung Đông, Nam Mỹ; và cho đến trước thời điểm cách đây không lâu, là Tây Ban Nha hoặc Ý.
KẾT LUẬN
Một xã hội đặt ưu tiên cho bình đẳng về kết quả - nghĩa là mọi người đều có kết quả như nhau – lên trên tự do sẽ không đạt được cả bình đẳng lẫn tự do. Việc sử dụng vũ lực để đạt được bình đẳng sẽ hủy hoại tự do, và vũ lực được đưa ra với mục đích tốt đẹp cuối cùng sẽ rơi vào tay những kẻ lợi dụng nó để thúc đẩy lợi ích riêng của mình.
Trong khi một xã hội đặt tự do lên hàng đầu, như một sản phẩm phụ mang lại hạnh phúc, sẽ đạt được cả tự do lớn hơn và bình đẳng lớn hơn. Dlà một sản phẩm phụ của tự do, bình đẳng lớn hơn không phải là điều ngẫu nhiên có được. Một xã hội tự do giải phóng năng lượng và khả năng của con người để giúp họ theo đuổi mục tiêu riêng của mình. Nó ngăn cản một số người đàn áp những người khác một cách tùy tiện. Tuy nó không ngăn cản được một số người đạt được những địa vị đặc quyền, nhưng miễn là tự do được duy trì, nó ngăn cản việc thể chế hoá những địa vị đặc quyền đó; chúng luôn ở trạng thái bị thách thức bởi những người khác có năng lực và tham vọng. Tự do đồng nghĩa với đa dạng nhưng cũng có nghĩa là sự cơ động. Nó mang đến cơ hội cho những người yếu thế ngày hôm nay để trở thành những người ưu tú ngày mai và trong quá trình đó, cho phép hầu hết mọi người, từ trên xuống dưới, tận hưởng một cuộc sống đầy đủ và sung túc hơn.
Nguyên tác: Free to choose: A personal statement, Milton & Rose Friedman
Bản dịch: Tự do lựa chọn: một bản tuyên ngôn cá nhân, nhóm dịch giả gồm Đinh Tuấn Minh, Chu Diệu Hiền, Nguyễn Minh Huệ, Nguyễn Thùy Liên
